Leiteira na Corunha (1924)

Desconheço de quem é esta imagem, ainda que pola técnica, a data e o tipo de personagem retratada, bem poderia ser de Ruth Matilda Anderson. Poderia, mas nom o sei; e gente haverá que o saiba. O que sim sei é que se trata de umha imagem poderosa, prenhe de conotaçons. 

Umha de cemitérios

Entre o cemitério de Begoña, em Bilbo, e o de Santa Maria de Trovo, na Terra Chá, pode haver uns quinhentos quilómetros de distáncia. 

Mais ou menos a mesma distáncia parece existir entre as duas mentalidades que gerárom estas rimas admonitórias colocadas na entrada de cada um desses dous recintos. 

O de Begoña: solene, binário (Céu e Inferno, glória e condenaçom), um bocadinho trágico quiçá. Bem nos pode lembrar o desconcerto e a angústia vitais de um Jorge de Manrique.

O de Trovo: há também admoestaçom, aceptaçom resignada, consciência do inevitável. Mas aqui som os defuntos os que falam, os que se fam donos da voz. E imaginamo-los transmutados em retranqueiros esqueletes, com os ossos a brilharen sob o luar chairego. Quiçá um deles seja posuidor de um olho de vidro. E afinal, e sentindo-o muito polo cuitado dom Ramoncinho d'Os velhos nom devem de namorar-se, todos, absolutamente todos, seremos uns...

E por aquilo da continuidade atlántica e das irmandades galaico-portuguesas, pode estranhar-lhe a alguém que encontremos exatamente a mesma mensagem e a mesma palpitaçom -metade trágica, metade escarnina- outros quinhentos quilómetros mais ao sul, concretamente em Évora?

Imbolg

É tempo de frio e de neves. Mas entre a inclemência dos dias e os esqueletes das árvores intuímos um algo de luz que cresce, umha promesa de calor e juventude. O ferro estalica-se nas forjas e as águas irrompem alagando caminhos e pradarias. Os nossos devanceiros reconhecêrom esse pálpito e chamárom-lhe Imbolg. E en Imbolg lembramos a Brigid, cujo nome evoca nos nossos ouvidos topónimos e bisbarras avondo familiares (Brigántia, Bergantinhos...) e que se transfigurou na cristianíssima Santa Brígida, patroa do Éire e senhora do lume que, lá em Kildare, jamais poderá extinguir-se.

San Padraig (e II)

Se me permitirdes o autoplaxio, e para irlles pondo fin e remate a estes días nucleados ao redor do bon e santo Patricio de Irlanda, recupero aquí un pequeno texto (algo ampliado e corrixido) do meu antigo blogue, relativo ás semellanzas entre o patrón das hibérnicas xentes e algúns dos nosos santos de máis renome. Claro que nisto, como en case todas as demais cousas, doutores ten a Igrexa, e de seguro que algunha burradiña ou esaxeración vai polo medio, mais aínda que o texto non valla un peso, sempre poderá salvarse polas musiquiña con que o acompaño. Son dous temas que ben coñeceredes, e que Carlos Núñez incluíra naquel fermosísimo Almas de Fisterra: a primeira, "Yan Derrien" (só encontrei a versión en francés), fala da peregrinación dun mozo bretón ao santuario de Santiago de Compostela; e a segunda, "Saint Patrick's Polka", fala doutra peregrinación, a da alegría desbordante do Día de San Padraig. Deseguido veredes a relación entre a unha e mais a outra...

"[...] Na nosa terra non podemos ser alleos a esta realidade, sobretodo se temos en conta que, como ben afirma José de Cora no seu Calendario de Galicia, "a historia de San Patrício pode construírse desde Galiza con retallos dos nosos santos e poetas".
Semella incríbel, mais é certo. Moitos dos episodios míticos que protagoniza o padroeiro dos irlandeses nas súas prédicas pola Illa Esmeralda reprodúcense con prodixiosa e suxerente exactitude nestoutra banda do mar, algo que doadamente sorprendería a quen non estea familiarizado cos substratos culturais e ideolóxicos dos pobos galego e irlandés. Deste xeito, a figura de San Padraig é homologábel en moitas ocasións á do apóstolo Santiago, pois ambos os dous foron utilizados (implementados, diriamos hoxe) nos seus respectivos países de adopción para cristianizar uns determinados costumes e uns lugares e paisaxes ás que que estes se encontraban asociados desde a noite dos tempos. Se Santiago (ou Prisciliano, ou Elvis Presley se quixerdes, que máis terá?) descansa baixo as lousas da Catedral de Santiago de Compostela (ese "facho do cristianismo atlántico", como escribira Otero Pedrayo), outro tanto acontece con San Padraig, cuxos restos repousan uns milleiros de quilómetros ao norte, na Catedral de Downpatrick (Ulaidh/Ulster), que non é outra cousa que Dún Padráig, ou "fortaleza de Patricio".
A predicación de Santiago nas terras galaicas (polo demais moi pouco exitosa) está estreitamente ligada ao Pico Sagro (en Boqueixón), noutrora coñecido como monte Ilicino, un enclave dotado de riquísimas pervivencias pagás e polo que vaga o recordo de Pepa a Loba, digo, da raíña Lupa, gardadora de riqueza, dona dos touros bravos, poderosa e selvaxe amante. Pois ben, a montaña sagrada de Croagh Patrick ou Cruach Phádraig (en Mayo, ou Maith Eo en irlandés), inzada de milladoiros por certo, vén sendo a versión irlandesa do noso promontorio galego, ao que lle imita mesmo na feitura. É aí, en Cruach Phádraig, onde se encontra a cama de San Padraig, equiparábel en fondo e forma ao leito de pedra do Santiaguiño do Monte (Padrón), no que seica se deitou o Apóstolo, ao igual que fixeron tantos outros santos galegos e irlandeses en penedos similares (a cama do San Xulián no monte Aloia, a cama de San Guillerme en Fisterra...), vinculados subterraneamente á morte e á fecundidade.

E se no Purgatório de San Padraig, na cova de Station Island (que deu título a un dos poemários máis vibrantes de Seamus Heaney), pode o peregrino superar en vida as penas todas do Purgatorio, deixando así un traballo feito para o momento do transo (ben din os vellos que "traballo feito non corre présa"), outro tanto acontecía na cova de Santiaguiño do Monte e, segundo conta Alonso Romero (que destes temas sabe o que non está escrito), tamén na fisterrá ermida de San Guillerme, non moi lonxe do sartego da Orcavella, que en gaélico se facía chamar Cailleach Bhearra.
Mais os lugares máxicos pouco son sen as palabras que os fan sagrados e, á súa maneira, inmutábeis. E tamén para Santiago e San Padraig foron ditas moitas veces as mesmas palabras e soñadas as mesmas lendas. San Padraig desterrou as serpes do Eire, e outro tanto fixo o alcumado Fillo do Trebón en Galiza. Porén, neste ponto a nosa mitoloxía presenta maior dispersión, pois na Costa da Morte esa expulsión dos ofidios atribúeselle a San Adrán, avatar cristián e barqueiro (con iso xa se di todo) dun vello deus da morte. Foi el quen os fechou a todos baixo a soada Pedra da Serpe de Gondomil (Ponte Ceso), unha cruz de pedra gra fermosamente traballada polos canteiros bergantiñáns e en cuxa base pode observarse a efixie dunha serpe alada. Sincretismo de cultos? Moi probabelmente, aínda que a serpe pareceu ser tallada en tempos relativamente recentes (por recentes queremos dicir hai uns quiñentos anos, aproximadamente). O caso é que unha das cobras fuxiu do marteiro, e o santo perseguiuna até darlle alcance e esmagala co seu proprio pé. Aínda hoxe, no monte Beo (Malpica), pode contemplarse a serpe petrificada, coa pegada de San Adrán afundida no seu lombo.
Como vedes, a San Padraig só lle faltou verse involucrado no asulagamento dalgunha cidade maldita, como o estivo Santiago nos afundimentos de Duio e de Corrubedo (dixo Santiago: "Corro y veo!"), para o podermos venerar como un santo galego máis. De aí a celebrarmos o vindeiro San Padraig cunha boa botella de viño Albariño na mesa tan só hai un paso..."

San Padraig (I)

Pois iso, que hoxe é 17 de marzo. E hoxe toca dicer ben alto: Beannachtaí na Féile Pádraig oraibh.

Filoirlandés eu? Madia leva. Moito, e a moita honra. Por iso a xornada de hoxe, unha vez desprovista de toda a parafernalia comercial e folclórica con que a foi revestindo o máis xenuíno capitalismo anglosaxón (o mesmo que nos revende ao dobre de prezo a nosa festa dos Defuntos etiquetada como Halloween, ese mesmo), significa algo especial para min e para cantos formamos esta difusa seita dos filoirlandeses (gosto especialmente deste palabro desde que lla escoitei nunha conferencia ao profesor Moralejo).

Tamén digo que ogallá algún día, non moi afastado no tempo, o Santo André de Teixido ou mesmo o Santiago Apóstolo sexan tan celebrados polo mundo adiante como o é hoxe o vello Padraig. Ogallá. Sería un síntoma impagábel de que algo está a mudar nas cabeciñas desta xente arroutada e difícil do Noroeste. Mais como neste país non sabemos movernos máis aló de Pedrafita sen nos envolver antes na rojigualda e no olé olé, permitídeme contemplar esa posibilidade como algo tan fermoso como remoto e improbábel.
Os irlandeses fan hoxe apoloxía do que son, do que foron, quizais tamén (malia todo canto lles está a chover nos últimos tempos) apoloxía do que han ser. Nosoutros, no lugar deles, fariamos apoloxía, poñamos por caso, do gazpacho e do baile rexional (andaluz, por suposto), todo debidamente ornamentado con algún que outro touro de Osborne e, xa de paso, coa presenza dalgún carismático líder de certo partido hexemónico. Somos así e non hai que facernos.


Por iso quero mellor celebrar hoxe o San Padraig, santiño que, no fin de contas, non deixa de ser un alter ego sintetizado e remasterizado de moitos dos nosos santos tradicionais galegos, vencedores de serpes, asulagadores de cidades e moi amigos de botar unha que outra soneca en inverosímil cama de pedra.
Así que repito: Beannachtaí na Féile Pádraig oraibh. E acompaño os parabéns e os bos desexos con música desa que emerxe directamente dos mananciais das entrañas e que, aínda que sexa por un momentiño, nos redime do peso dos días.

O Apalpador, o sol, o inverno...

Desde hai uns anos o Apalpador conseguiu asentarse como unha marca de identidade do Nadal galego, mesmo en sectores en principio bastante afastados (no ideolóxico, mais non só) daqueles dos que partiu o proceso de revitalización e reivindicación desta figura da mitoloxía popular courelá. Claro que sempre hai persoas remisas, pailáns de patacón que viven ancorados nos seus pseudo-discursos directamente importados da meseta e que ven ameazas e inventos do nacionalismo radical por toda a parte, agás (faltaría máis!) nos grandes tótems da cultura oficial e españolísima. Porque seica o Apalpador é unha invención, ou un plaxio do Olentzero batasuno (digooo, basco), ou como pouco unha distorsión do que non era máis ca un cocón para espantar os cativos. Ora, os símbolos culturais españois xurdiron puros e inmutábeis cando don Pelayo aínda arrastraba o cordón umbilical. Lóxico que estes palleiráns boten a lingua a pacer precisamente agora. Non deixa de ser un sinal de que algo como o Apalpador (símbolo non só do Nadal galego, senón tamén dun xeito radicalmente distinto de entender o Nadal!) está a conseguir un grao alto de aceptación social sen necesidade de pedir certificados oficiais nin de pagar portaxes en Madrid ou Hollywood. E iso non o poden aturar, xa ora!

Mais eu non quería falar de caspa nin de papanatas, senón do Apalpador e do sol e das grandes toradas estalando nas lareiras mentres cae a xeada no mundo. Porque o Apalpador vén de moi atrás, e como tantos outros temas da nosa tradición non deixa de ser transformación de mitos moito máis arcaicos. O entrañábel carboeiro que fuma en cachimbo e arrastra as súas chinelas polas devesas adiante preséntasenos como decantación de vellas simboloxías solares, e así o viu José André Lôpez Gonçález no seu estudo sobre o Apalpador, verdadeiro fito inaugural na recuperación deste personaxe e que estes días estiven a reler con delectación. Déixovos aquí un pequeno extracto no que o Apalpador aparece relacionado cun rito fermosísimo ao meu ver, como é a torada de Nadal.

O Apalpador e a torada de Natal_____________________

[...] Um rito pan-indoeuropeu mergulhado na noite dos tempos ligado a nosso personagem, como a seguir observaremos, é o da torada de Natal, da que tem escrevido inesquecíveis páginas Sir James George Frazer. O senhor Benigno da casa de Cela de Romeor do Caurel assinalou-me que quando ele era moço ainda traziam desde A Devesa para as casas uma torada bastante grossa para alimentar o lume de Natal, acrescentando: "Ninguém, durante este tempo, não devia jurar, nem zangar-se, nem bater nas crianças, nem nos animais. Depois de se cantar Os Reis -cá vinha-che gente desde Santim, de Zanfoga e mesmo de Busmaior-, punham-se às portas das cortes as cinzas do tarulo para que o gado passasse por cima. Assim espantavam-se-lhes as doenças". O senhor havia ter em torno dos oitenta anos quando recolhi o rito em 1988. Ele, camponês, nunca saíra do Caurel fora do serviço militar.

Aqui se mostram os caracteres apotropáicos, isto é, o vigor protector, directamente sobre os animais e de modo indirecto sobre a gente, do ritual. Que este rito tem sido operante também em Bezerreã e em Cervantes, assegura-o D. Jesus Rodríguez López em Supersticiones de Galicia, livro publicado em 1910. Em Portugal há o costume de prender dos ramos das árvores figuras a anunciar o Natal que depois são queimadas diante da Igreja. No Douro há a tradição de queimar uma árvore inteira na lareira. Nas Beiras, tanto a Alta quanto a Baixa, a árvore conhecida como o Madeiro do Menino-Jesus, é queimada na praça aos doze toques da meia noite, salta-se depois sobre o braseiro à par que se cantam as Janeiras. Antigamente o povo todo da aldeia comia, bebia e dançava à volta do fogo, a seguir à missa do galo, entrando a diversão pela noite dentro.

D. Julio Caro Baroja e D. José Miguel de Barandiarán, com muita sabedoria e atenção, têm atestado e estudado o tema da árvore do Natal e dos assuntos ligados a ele no País Basco. Mesmamente o antropólogo Caro Baroja informa da sua vitalidade em Aragão, Andaluzia, Castela, Catalunha, na França -onde muito tem batalhado Jean Batiste Thiers, cura de Vibraie e açoite de superstições- e igual na Itália. Na Toscana é mesmo nomeado Ceppo (toro da árvore cortada) o dia 25 de Dezembro. Ficam de acordo todos os etnólogos em que a queima do toro de Natal tem uma ligação ineludível com as representações solares (o Sol, produtor da luz e da vida em correspondência com a vegetação firma-se nos solstícios como se torna evidente nas festas de São João no solstício do verão), ritos mergulhados na profundidade da noite dos tempos. Mesmo a árvore de luzes, tão usual hoje em todos os fogares cidadãos, que veu a nós desde a Germânia, não vem ser mais, em rigor, que a velha queima da torada de Natal milenária, fortemente deformada desta volta por uma comercialização abusiva e a papa-moscas mimetização da pseudo-cultura holiwoodiana.

O Apalpador, com as funções atribuídas de carvoeiro, isto é, trançador de árvores, subministrador do lume (floresta-luz-calor) e doador de castanhas, possui as mesmas virtudes apotropáicas postas na queima dos madeiros, isto é, anunciador da fartura, da protecção, da aliança com a boa fortuna. [...]

Música de Defuntos (II)

Pasou a noite (ou aínda está por pasar?), mais non o tempo das luces intuídas na entrada do túmulo. Ese tempo de ánimas e defuntos aínda se ha prolongar cando menos até o Santo André, que lle pon o ramo ao bendito mes.
E así como a memoria dos ausentes e dos poboadores do Sidh vaga nestes días polas comarcas dos vivos, tamén nosoutros imos deixarnos levar até terras fistérricas da Armórica, onde non é difícil escoitar o estrondo do Ankou por camiños ben similares aos que Cunqueiro ensoñou desde o seu retiro de Mondoñedo. Ou onde os mortos emerxen como xigantes ensanguentados entre o o toxo montesío para falar en cousas antigas e sabias con Amaury Home Santo, naquela Bretaña Esmeraldina de Ferrín.
E habemos de viaxar até a Bretaña nesa barca de pedra que é a voz de Denez Prigent, ritual e obsesiva neste tema chamado "Daouzek huñvre" ("Doce soños", en romance galaico). Nel, sete ánimas extraviadas camiñan en liña ao longo dun erv, ou sexa, dun deses camiños que conectan unha insua coa terra firme e que só se poden transitar con maré baixa. Non é de estrañar que a imaxinación enfermiza do celta quixese ver neses camiños (ao igual que no ulmo ou no pántano), vencellos entre a terra e a auga, entre os vivos e os mortos, entre os países do Alén e do Aquén. Sabémolo ben neste Noroeste zarrapicado de illas que son, ou foron (e han volver ser?) morada de deuses e de estadeas.
Kenavo!

Músicas de Defuntos (I)

Final que é comezo. Morte a enlazar coa vida. Como facer o amor en leitos de granito, como encher a boca coa épica dos trasavós.
Defuntos, ou Santos, ou Samhain, ou Samonios, a fin do verán e da luz e das lavercas. A invernía precipítase sobre o mundo: terra lenta, enchoupada, fulgores decadentes, espellos rotos zarrapican a paisaxe. Tamén dentro das casas, dos fogares, das lareiras de outrora, hai algo que cambia. Afrouxan os gonzos e as castañas estalican dolorosamente entre a música barroca do lume vello de sempre. Cada castaña que comas, meu ben, mo thobar, é unha alma que arrincas do inferno. Cada castaña que estoupa, unha alma que se perde para sempre. Así de doado agroma o trasmundo tan preto dos pratos fumegantes de caldo, do touciño recendente, das raíces do pan, das caras inchadas e coloradas coma cabazas. Pois o Alén latexa nas lacenas, nas maos dos mortos, nos ollos do gato, no silencio da artesa e da mazaroca e da pataca.
Agora, nesta noite que comeza, cando os sidhe saen estragar as amoras derradeiras e do corazón do túmulo emerxen as voces e os cánticos e o ferro. Cando as xentes de meu, aló en terra de Soneira, tallaban grandes cabazas que puñan enriba dos chantos da Casqueira, para espanto dos camiñantes e gargallada dos trasnos. Cando outras xentes que tamén son de meu, aló en terra de Montes, soben a Portalén e parolan do divino e do humano con algunha bisavoa riseira de branquísimos cabelos e negra touca. Cando os pícaros de Mondoñedo saían pedir porta por porta o migallo, e o padre Vázquez de Orjas procuraba con desespero e cobiza aquel ouro sagrado dos gentiles galigrecos.
Non esquezas, meu ben, pois esta noite que se achega a memoria e a lembranza é necesaria e todo desemboca nela. E lembra así dispoñer un prato máis á mesa, e deixar a porta entreaberta por se unha almiña dos teus quixese vir quentarse ao teu lume, e non te tente o demo de varrer a cociña! E ogallá recuperes aquel músculo do desenfreo e do trance, dos rostos deformados e ruborizados pola augardente, das palabras esvarando coma poldros selvaxes en Morgadáns ou na Capelada. Da orxía que libera e comunica.
Porque é esta noite axeitada para Ver e Contar.

("A Noite Pecha", do álbume Almas de Fisterra de Carlos Núñez. O tema conta coa colaboración de Alan Stivell, na súa única incursión cantando en lingua galega)

Monte Torán ou apalpando as pisadas da Vella

Ascendes a modo polo camiño que conduce cara á ermida de Monte Torán (onde os tolos van), en Bamiro, en terra vella de Soneira. O sol asexa por veces tras as nubes, esas que nos deixaron por sorpresa o primeiro zarzallo de agosto, mentres os océanos de millo e campanarios graníticos van desaparecendo tras o eucalipto e o piñeiro. Resisten as amoras, as primeiras do ano, que introduces na boca aínda sabendo do seu corazón agre, aínda difuso e por definir. O son da vara marca un ritmo de rito renovado, millentas veces repetido nese mesmo lugar, e entendes ou cando menos intúes certas orixes.

E entón chegas, digamos que case por sorpresa, ao lugar máxico, centro do mundo, cumio de granito, e admiras e veneras por vez primeira esas pedras que unha moura trouxo na súa cabeza para depositalas alí. A moura que hoxe é a Virxe mais que moito antes foi a Vella, a Orcavella, a Cailleach Bhearra, dona do inverno e da roca e da morada derradeira. Levan alí aquelas pedras desde moito antes de que a vara de bidueiro comezase a tripar no camiño que ascende até elas. Desde o comezo, desde o tempo en que todo comezaba e se recoñecía e as cousas tiñan o pálpito agre das amoras aínda sen madurar. En redutos así, o mundo é extraordinariamente novo e antigo a un tempo, tal e como o lembran as xentes que aprenderon a explicalo ao pé dunha lareira.
Así que venéralas (as pedras) desde o abraio e o respecto. Rodeas a ermida, reparas na Piedade mutilada, lembras a Castelao e aínda sentas un anaco ao pé do cruceiro. No peto do teu pantalón soa Denez Prigent. Esqueciches os auriculares, de xeito que o delirio bretón, esa esperanza demacrada manchada de sidra e saliva, vai enchoupando aos poucos o silencio.
Entón sentes o ruído do motor e emerxe desde a curva un coche ateigado de turistas madrileños, quizais un detalle non menos ritual cá vara e as pedras e o cruceiro e o silencio reverencial que atinxe o mundo nese lugar.
Así que tiras as derradeiras fotos e inicias o descenso, agradecido polo momento. Aínda quedaban cousas que ver esa tarde...

Papeis de faiado (I): romance de Arturo Ulloa

Seica Seamus Heaney conceptualizou a figura do bog ou pántano irlandés como unha especie de prodixiosa memoria da paisaxe. Se isto é así, ninguén obxectará que o faiado (iso que na miña terra chamamos o arrimado) poida entenderse como unha especie de memoria da Casa. Cando menos, eu así entendo o da miña, pois nel teño atopado desde moedas da Segunda República co lema Gobierno de Euzkadi (como diaño chegaría semellante obxecto ao rocho dunha vella casa de campo chairega?) até un enorme dente de porco que alguén gardou, sabe Deus por que estraño e revirado motivo (tería que ver nisto algún resorte máxico ou supersticioso?), na naveta dunha grande mesa de nogueira.
A miña última descuberta neste sentido tivo lugar hai uns escasos días: trátase dun par de pregos de papel dos que circulaban polas feiras doutrora, portadores de versos que nalgún momento estiveron en boca dese cego de sempre, poeta e actor, sacerdote da relixión dos camiños, tanxedor de zanfoña e violín. Folga dicer que sempre me atraeu a figura do cego e as súas millentas ramificacións. Por iso aqueles papeis tremeron cunha estraña inercia cando os tiven por vez primeira nas mans.
O primeiro prego (o que vos oferezo hoxe aquí) contén o típico romance que narra un crime violento e antolóxico, neste caso obra dun tal Arturo Ulloa. Sabemos algo disto na Chaira, onde aínda nos estremecemos cada vez que alguén lembra os horríbeis sucesos da Légoa Dreita. Non me deu tempo a investigar o máis mínimo sobre o tal Arturo Ulloa, co cal descoñezo quen foi tal personaxe, así como a época na que cometeu as súas atrocidades. Mais a autenticidade deste romance tosco, brutal, cheo de imperfeccións na medida dos versos e de repeticións case rituais de certas palabras, chega e sobra para gozalo como o que é: unha mostra palpitante dunha antropoloxía e duns xeitos de comunicación que primaron até hai dous días.
Vai logo o romance:

HORRIBLE CRIMEN cometido en un pueblo de Alicante por el joven Arturo Ulloa , que mató a una hermosa muchacha despues de violarla dando muerte tambien á la madre de aquella y a un hermanito cuyo hecho tuvo lugar en el mes de marzo del corriente año.

primera parte

El crimen más espantoso

que se conoce en la historia

es el que ha cometido

el jóven Arturo Ulloa.

Lugnasad, San Fins e don Saturnino

Poucos territorios hai nos que a pegada do antigo Lugnasad poida detectarse tan a rentes do chan como en Galiza. Diga o que diga o sempre precario e subxectivo rexistro arqueolóxico, o brillo do deus Lug Samildanach, condutor de hostes e mestre en nove oficios, impregnou estas paisaxes noroccidentais desde ben antigo. Aínda o bo e redondo deus dispuña o caldeiro no centro da chaira, instalábase torpe e brillante o salmón na curvatura do torques (perdoen vostedes a soberbia desta autocita), e xa o Lug escuro e solar coma o millo abría a súa man desde o corazón da Casota do Páramo, aló nas barbanzonas serras.

Lug "da man grande" na mámoa da Casota do Páramo (monte Iroite, Boiro)

Mais non morre aquí o conto. Como explicar o estourido festivo que sacode Galiza entre a derradeira quincena de xullo e a primeira de agosto? Como entender os curros cabalares, que poboan o noso verán de salvaxes rinchos desde Candaosa a Campedulla e desde Sabucedo á Capelada, sen poñelos en relación cos ritos da realeza e a soberanía que definían o vello Lugnasad e que teñen precisamente no cabalo-Rhiannon un sobranceiro protagonista? A feira, a asemblea, o oenach e mesmo a semántica profunda e granítica da Estadea poden conectarse en última instancia con Lug e co tránsito dos vellos exércitos avanzando cara á chaira onde agardan o túmulo e o corvo. Todo isto sen contar con revivals célticos máis recentes como o Lugnasad de Bretoña ou o Oenach de Sedes, que, a dicer verdade, non sabemos se seguen a celebrarse ou se esmoreceron como tantos outros.

En Galiza, Lug renaceu como San Fins ou San Fiz ou mesmo San Pedro Fiz, advocacións coñecidas e veneradas nos catro recantos do país. Cádrame a min ben preto o de Robra, en Outeiro de Rei, do que xa escrebera hai máis de cen anos Rodríguez López estremecidas palabras: "En San Félix de Robra, casi en las puertas de Lugo, en el Ayuntamiento de Otero de Rey, también se pretende curar a los mordidos por perros rabiosos por medio de la llave candente de la iglesia, aplicada en nombre del santo". Mais se hai un San Fins que transparenta aínda a lembranza do Lugnasad, ese é o San Fins do Castro, cuxa romaría se erixe en protagonista central do primeiro día de agosto aló onde Bergantiños se confunde con Soneira. Neste sentido, nada mellor que resgatar un artigo de José de Cora (co cal, por outra banda, calquera coincidencia ideolóxica non deixa de ser mera casualidade), incluído no seu Calendario de Galicia e que lembra as orixes, decadencia e rexurdir deste Lugnasad remasterizado, adornado hoxe con deliciosas extravagancias como o berro seco ou o santo da pólvora.

E que mellor ramo para estas letras que unha peza de Milladoiro directamente relacionada co tema e as xeografías que nos ocupan? Trátase da polca precisamente intitulada "O santo da pólvora". Que gostedes e bo Lugnasad!

San Fins do Castro_________________

Saturnino Cuíñas Lois entendeu desde a súa chegada a Cesullas como párroco que o seu labor apostólico debía ir parello ao mantemento e recuperación do folclore, e lonxe de loitar contra el, como adoito facían os sacerdotes que propugnaban a modernidade, afanábase en lle procurar o meirande auxe posíbel.

Don Saturnino na romaría (xa hai anos...)

O ponto culminante é a romaría do San Fins do Castro, abatida e amortuxada en abril de 1931. O proceso completo iníciase o 25 de xullo, cando soben desde a igrexa de Santo Estevo de Cesullas até a ermida as imaxes do santo, da Virxe dos Remedios e da Virxe do Carme, onde permanecen até o 1 de agosto. Ese día, xa desde pola mañá cedo, comezan a chegar romeiros para iniciaren os rituais hídricos na fonte. Gaiteiros e pólvora encárganse de que a xornada sexa soada xa desde primeira hora.

Á unha é a misa maior e o Hino a San Fins, cuxa letra escrebe don Saturnino: Meu santo san Fins do Castro / avogoso das verrugas; / lávanse na túa fonte / e quédanse sen ningunha. Obsérvese que o sacerdote subliña o aspecto apotropaico do santo e comprácese nel.

A continuación tócalle a vez ao berro seco. Os romeiros, postos de xeonllos e collidos das mans, érguense e abáixanse até tres veces, ao tempo que berran un "ooouuuu...", que é a fórmula dos canteiros de Cotobade, concello natal do crego, á hora de se axudaren cunha voz para ergueren grandes moles de pedra. Outros prefiren ver un entronque con ritos celtas e castrexos do Lugnasad. E non falta quen o simplifica nunha simple estrataxema do cura para verlles as pernas ás mulleres.

Nunha entrevista a un xornal, Cuíñas mantén este curioso criterio: "Xa sei que a miña opinión non é compartida por moitos, pero a min o aturuxo non me parece un grito varonil, como debera ser un grito celta... O viril, o que vale de verdade, é o que eu chamo berro seco".

_______________________________________

Noticia de pedras parlantes por Álvaro Cunqueiro

Hai certos motivos e imaxes cuxo simbolismo os converte en verdadeiros leit-motivs, en canalizadores dese pálpito común que chamamos "atlantismo". Un deles ben poderían ser as pedras abaladoiras, vehículo das complexísimas relacións entre o homo gallaecus e ese Outro Mundo que impregna até os recantos máis próximos e cotiáns (sábeno ben os que soben cada ano a Portalén, mais esa é outra historia...). Vénsenos á cabeza, como non podía ser doutro xeito, a Pedra de Abalar de Muxía, mais esta laxe conta con curmás célebres coma esta pedra parlante de Croclaugh (parente á súa vez doutras pedras faladoiras existentes por Galiza adiante) da que nos dá parte don Álvaro Cunqueiro nun texto contido en El descanso del camellero, e que vos ofrezo aquí traducido ao romance de noso.

Como adoita acontecer con don Álvaro, a leitura vaise ramificando a medida que nos adentramos nela, e ao final son ducias e ducias de conexións as que van activándose no maxín de quen sempre se sentiu atraído por este tipo de temáticas. E para quen careza de estímulo tal, argumentaremos que nunca está de máis evocar irlandesas paisaxes, sobre todo nestas tardes de calmurcio nas que unha viruxe desas terras dá a vida...

A pedra que fala________________________________

Estes días andaba eu a escribir da pedra abaladoira do santuario da Nosa Señora da Barca, en Muxía, e manexaba dous testemuños de que o ruído da pedra ao bailar é unha fala, e hai memoria de que algún a entendeu, especialmente na Idade Media, cando foi empregada en probas xudiciais. A pedra dicía si e non, como Cristo nos ensina, e estivo sempre do lado dos inocentes, bailando baixo os pés destes, e deixando ouvir a súa rouca voz. Mais de todas as pedras abaladoiras de Occidente, a que mellor falaba, talmente coma unha persoa, e gaélico literario, era a pedra de Croclaugh, no Donegal de Irlanda. Estaba tamén veciña do mar, e mollábaa a miúdo a onda atlántica. Tiña forma de cabalo, mais non se deixaba cabalgar máis ca por perfeitos e ousados campións. Foron os seus máis soados xinetes Finn MacCumhail, Conan, Mannanan fillo do mar, Ossian e o grande construtor e ferreiro Goban Saor, quen lle puxo á pedra rédeas de ferro. Cuchulain non a puido cabalgar, que a pedra encabritóuselle. Unha vez que viñeron polo mar homes xigantescos de cor vermella, a pedra deu a alarma, e veu Daofe MacMorna e montou na pedra armado da súa lanza. A pedra púxose a cantar e os invasores achegáronse. A pedra moveuse e desde ela Daofe alanceounos durante tres días coas súas noites. A pedra, durante a batalla, devorou un dos xigantes. Pasou tempo e chegou ao Donegal un neto do rei de Connaught. Riu da pedra, que ía para cen anos que non se movía nin falaba.

-Morta está!-dixo.

E subiuse nela cos seus dezaseis guerreiros e acendeulle no lombo lume para asar os años que roubara aquela mañá. A pedra, que non estaba morta senón durmida, espertou ao sentir o lume e remexeuse airada, dando un pinchacarneiros completo no aire. O príncipe bandoleiro de Connaught cos seus dezaseis guerreiros ficaron debaixo dela. Aínda está alí a banda. Ás veces óeselles laiarse, e a xente, para que calen, bótalles ovos de gaivota e algún coello. No ano 1903 atoparon preto da pedra o dedo de ouro do neto do rei de Connaught.

A pedra partiu en dous ao redor de 1500, e é unha historia romántica esta. Naufragou unha nao fronte a Dontir, e salvouse unha rapaza de grande beleza do naufraxio. Foi a única supervivente. Quedou o seu marido debaixo das augas. A rapaza apoiouse na pedra, que estaba daquela medio cuberta de area pola banda do mar, e comezou a queixarse e a chorar. A pedra espertou, sacudiuse a area e as gaivotas e preguntoulle á rapaza que lle ocorría.-Ha muerto mi Chlim de la gorra verde. Triste y sola estoy, viuda a los dieciocho años. ¡Ay, a qué vino el amor!

-Morreu o meu Chlim da pucha verde. Triste e soa estou, viúva aos dezaoito anos. Ai, a que veu o amor!

-Chora sobre o meu peito, que eu te consolarei. Has ter riquezas, que che hei dicir onde é que están os tesouros antigos, e has casar de novo, co fillo dun príncipe ou cabaleiro cortés.

-Non, non quero casar de novo. Quérolle entregar a alma a Deus.

E lanzou un grande xemido e abrazouse á pedra. Entón, coa dor, esta partiu en dous. A rapaza morreu. Mais aínda se ve pasar a súa dor, unha poalla rosada, polos camiños de Dontir. Bótaste un lado e saúdala, e escoitas o seu suave lamento.

-Ai, Chlim, Chlim!

Chlim coa súa pucha verde está no fondo do mar. A pedra de Croclaugh calou para sempre. Xa non abala. Os gaélicos cren que volverá unirse e oscilar e falar sesenta semanas antes da fin do mundo. Os respectuosos xa non ousan subir nela e quitan o chapeu se pasan preto. Aínda ten restos das bridas de Goban Saor. A pedra viuna José María Castroviejo na súa viaxe a Irlanda e deulle as botas tardes, tras aloumiñarlle a grave cabeza. Cumprindo rito antigo, derramou por ela un xerro de cervexa.

De pervivencias

É curioso como chegamos moitas veces ás cousas. Ou como chegamos moitasveces ás mesmas cousas.
Hai uns anos tomei contacto coa chamada TCP ou Teoría da Continuidade Paleolítica, unha idea nova e renovadora formulada por Mario Alinei. Lembro ben aquela conferencia de Francesco Benozzo no Consello da Cultura Galega, rodeado de popes da arqueoloxía e a indoeuropeística cuxos rostros denotaban desde desconcerto até franco cepticismo. Inevitábel.
Fálanos este paradigma de continuidade poboacional, de pervivencias longas e demoradas coma a destilación do bagazo, de cousas e palabras moi antigas que (re)emerxen nos nosos rituais cotiáns.
As repercusións desta perspectiva na investigación científica son moitas e fascinantes . Comezando porque pon patas arriba todo canto se ten dito e pontificado sobre o celtismo. Ora ben, non o son menos as que ten na creación poética, no xeito de ver o mundo e os obxectos e historias que o compoñen.
O curioso foi que acabei por decatarme que esas ideas xa chegaran a min tempo antes de saber de Alinei e compañía. E fixérano pola vías da intuición, das imaxes fragmentadas e rimadas. Textos como Bretaña, Esmeraldina ou sobre todo Estirpe. E textos coma estoutro que hoxe recupero e do que gostei (e gosto) especialmente, polo moito que concentra, polo poder das imaxes e dos nomes e pola rudimentaria mitoloxía que parece espreguizarse dentro deles.
O pálpito é ben coñecido: o salmón, o petróglifo, a memoria da inundación, o atlántico cabalo. Ao fondo de todo, a Vella que Sabe coma unha inscultura escusada entre o toxo, á espera.

Abonda isto: un anaco de lousa torpe á entrada do túmulo e unha man enrugada que traza curvas. Os seus dedos-páxaro asinan a pedra e estenden sobre o camiño hipnótico o pigmento de cobre, arxila e ruda. Escribe astros ela, a vella, levanta a fronte e arrepón o manto sobre os ombreiros, que lle vai frío. Pintamos, logo unha praia, facemos a marea respirar forte e debruzarse, borrar todo co seu ruxido, a branca escuma. Na realidade foi a nosa pupila quen se moveu dentro das pálpebras, que máis ten. Falaría escuro o intérprete de soños e códigos antigos; estaría obrigado, en calquera caso, a imaxinar a mesma historia. O imperio ordena puír o rastro, disolver os signos últimos de resistencia. Pero a espiral abrira o seu ollo moito antes, desde o profundo. Como un salmón soubo remontar o bronce atlántico e foi varar á cabeceira humilde das casas labregas. Co século novo tomou a gubia e fendeu outra vez no granito, gravouse no lenzo, porque non aspira a ser eterna, senón contemporánea. Igual cá música, non pode nin debe traducirse. Ela é o seu propio sentido.

A todo isto, o autor é Xabier Cordal, que escribiu estas liñas para o libreto do álbume Espiral dos Luar Na Lubre. E acompaño as letras coa música destrutiva dun dos meus ídolos, Martyn Bennett, que de certo intuíu e soubo e aínda arrincou metais acedos de onde só medraba o lirio e a xorima.

Lumes de Beltaine

Malia os desaxustes do noso calendario actual con respecto ao empregado nos primeiros séculos do cristianismo, podemos dicer que o pasado 1 de maio fomos moitos os que celebramos ou demos por celebrada a vella festa do Beltaine, abridora do antigo mes céltico de Salle. Unha conmemoración vinculada, sen dúbida, coa selvaxe irrupción do sol e a primavera onde antes imperaban o lobo e a xeada.

Beltaine é precisamente iso, o lume do deus Bel (Belenos no pantón galo). Significa unha festa da claridade renacida, simbolizada e somatizada no cirio pascual do Sábado de Gloria (ou Sábado de Aleluia) e, a penas uns meses despois, nas mil e unha cacharelas do San Xoán. O lume, como ben intuía Otero Pedrayo, conecta coa Terra e ábrenos os camiños que a penetran: é a memoria. Eu a ollar pró lume / e o lume a ollarme, dixo Novoneyra, aloumiñando se cadra o transo ao carón da lareira vella. Mais, ao mesmo tempo, e como emisario da luz, o lume desata as forzas enrabechadas da vida e goberna o crecemento case temerario do que durante muito tempo (toda unha invernía!) ficou adormecido. Hai, xa que logo, algo de sexual e de erótico nesta festa da primavera.

Acontecementos míticos de innegábel relevancia acaeceron en pleno Beltaine. Foi este o día escollido polos Tuatha Dé Dánnan para pór pé nas praias do Éire, queimando as suas naos, asentándose na nova terra. E tamén en Beltaine acendeu San Padraic o lume pascual no curuto de Tara, desafiando así os vellos lumes druídicos. Chaira, círculo e lume conflúen nesta épica arcaica da labarada.

Todo isto pervive dun xeito ou doutro en Galiza. Coa claridade de maio recuperamos moitos retrincos da nosa forza creadora. As festas dos Maios, co seu Rei e a sua Raíña. As coplas desafiantes, látego e escarnio necesario, feridoras. A festa do Lumepán e a benzón dos campos e das leiras fachuzo en man. Todo supón, dalgún xeito, un anticipo do San Xoán, que é a culminación, fascinio do día inacabábel, auga clara estremecida baixo o luar...

Tamén estas músicas son lume...

Lá Naomh Pádraig Shona

Hai moitas formas de celebrar San Patricio. Desde deixarse levar pola maré homoxeneizadora acudindo a algunha das moitas festas programadas nos pubs irlandeses de cada cidade até aventurarse pola zona vella de calquera urbe húmida e atlántica (Santiago de Compostela, por exemplo) choutando de pinta en pinta, de whisky en whisky, de licorca en licorca. Agora que o penso, son celebracións conciliábeis e mesmo complementarias. Chegará un momento da noite no que todo se tinxirá de verde e mesmo nos sorprenderemos falamos cun sotaque tal vez recoñecíbel como gaélico vello. Se cadra, mesmo nos atrevemos a liberar o mundo das serpes que o asolan, como fixera no seu día Santiago Apóstolo en Galiza, digo, San Patricio no Éire. Aínda que son moitos os réptiles indesexábeis que asexan desde cada recanto, e escarmentalo sería tarefa de nunca acabar.
Celebre como se celebre, é evidente que o San Patricio está ligado desde hai anos á música tradicional de raíz atlántica, e que deixou de ser unha festividade estritamente irlandesa para converterse nunha verdadeira foliada intercéltica na que o que menos importa é ser de Galway, de Brest, de Uviéu ou da Coruña. Sábeno ben os bretóns, que hoxe invaden París para facer un ano máis do (pan)celtismo un xeito de estar no mundo.
Aínda que a min gustaríame celebrar o San Patricio de xeito semellante ao que pode verse neste vídeo. Nunha taberna desa Irlanda deprimida e rural dos anos 60, un país de feiras, de fairies e de violinistas, de visionarios e de poetas das silveiras, de xentes que crían o que se dicía e o que se cantaba, aínda que o verso fose áspero e a historia absurda. Así dá gusto vivir. E de súpeto un tal Pádraig Ághas, co rostro tomado por unha certa seriedade ritual, diríxese á multitude, colle da man a un dos seus bébedos amigos e arrinca do fondo da tradición unha perla brusca e gutural que estremece. Quen non pagaría por celebrar así o San Patricio?
Pois iso, Lá Naomh Pádraig Shona para todos e que gostedes!

Santo André de Lonxe

Bendito mes, que comeza con Santos e acaba con San Andrés.
Hoxe consúmese entre frío e choiva o mes de Defuntos, cuxo día cabeiro está consagrado á celebración do Santo André de Teixido. Hai moitos séculos seica era Santiago Apóstolo o santo celebrado en tan simbólica xornada. Ben coñecida é a rivalidade latente durante moito tempo entre estes dous patróns e os seus respectivos santuarios. Algo tería que ver niso que o de Santo André sexa o verdadeiro santuario nacional galego, a romaría por antonomasia para os nosos paisanos, tal e como o é para os bretóns a de San Ronan de Locronan, tan parella e similar en moitos aspectos á do noso Santo André. Santiago, como Santo Adrián, teñen un trasfondo de paganismo celto-atlántico moi evidente a pouco que se foce nas súas respectivas mitoloxías. Mais ambos os dous representan, no fondo e na forma, a superposición de ritos e costumes novos, a xerarquización das crenzas. No Santo André de Lonxe, lugar sagrado de sempre como rezan os documentos altomedievais, a arteria pagá latexa a flor de pel, percíbese a súa presenza sen necesidade de esforzo intelectual ningún: rituais de adiviñación, comunidade da morte e da fecundidade (Meu santiño Santo André / eu como foi non o sei / fomos dous e viñemos tres), carácter fisterrán, embarcadeiro das almas, barcas de pedra nas que chegan os santos procedentes das Illas do Oeste, herba de namorar, milladoiros, zoomorfización das ánimas, cabalos bravos que se cadra son defuntos, tremor relixioso que nos asalta mentres ascendemos a Serra da Capelada. No tellado da igrexa do Santo André remata o Camiño das Estrelas dos pitagóricos, recreado como Camiño de Santiago polos cristiáns. O Santo André representa pois a integración, o eclecticismo, a mestura, a pervivencia tranquila dos xeitos e das cousas, ese Deus é bo e o Demo non é malo tan plasticamente representado na Pedra da Serpe de Gondomil. A ninguén debe sorprenderlle por tanto a forte pervivencia e enraizamento do Santo André no ser antropolóxico galego.

Hoxe mesmo, recuas e recuas de romeiros anegarán aquel promontorio debruzado sobre o mar inmenso, e farano con coidado de non pisar formiga nin verme, e algún deles (ou algunha delas) mesmo guindará migallas de pan na fonte santa para saber do seu porvir, ou mercarán os senandreses de pan pintado con forma de barca, de man, de flor e de santiño. Como di o poema de Ferrín "O curro de Morgadáns", cheira a sempre. Quizais a Teoría da Continuidade, no fin de contas, non sexa máis ca isto.
Como servidor non poderá transfigurarse hoxe en romeiro e retrotraerse milleiros e milleiros de anos no tempo, terei que me conformar con esta pequena homenaxe que quere ser tamén quizais acto ritual, relixioso ao seu xeito. Trátase de "Romeiro ao Lonxe", a coñecida peza na que os Luar Na Lubre revisitan unha melodía de Simon & Garfunkel (a famosísima "Scarborough Fair") póndolle unha letra de Xulián Cuba referida precisamente aos grandes mitos que poboan o Santo André de Teixido. Sen dúbida unha das cancións que incluiría na banda sonora da miña vida, e unha das máis logradas do grupo, que de feito volveu gravala en directo no seu recente traballo "Ao Vivo", desta vez coa voz de Diana Navarro.

O pentagrama do ferreiro

Goibniu (Saint Gobrien para os bretóns de hogano), Govannon, Will O'The Wisp, Hefestos. Os ferreiros sempre foron obxecto de máxicos rumores en todas as culturas, por seren coñecedores dos úteros da terra e do prodixio da metalurxia. Na súa obsesión por darlle forma ao metal incendiado entroncan ademais cun tipo de loucura que adoitamos chamar poesía. Sabía ben disto todo Amaury Home Santo (abanqueiro imposíbel) cando abandonou a súa hoste para unirse á dos mineiros, pois intuía un certo pálpito sagrado no seu fozar e fender de rochas. Cando eu mesmo tiven a oportunidade de adentrarme a centos de metros baixo terra nas minas de cinabrio de Almadén, en terras manchegas, puiden comprender moitos parágrafos dese sentimento que nos conecta de certo coas mitoloxías primeiras.
Son seres máxicos os ferreiros, e non é para menos. Eles dotan o labrego do arado co que creará o suco do que agromará o vexetal, ou digamos alimento, a abundancia boa e gorentosa que algún día ha ferver con estrépito no pote familiar. Sen ferreiro non habería fouciño co que rozar e facer leira do que noutrora era silva fera e toxo arnal. Por iso debeu ser un intre case iniciático aquel no que o ferreiro agarrou aquela lingua de metal e a fixo resoar unha e outra vez contra os seus dentes. Debeulle soar gozosamente deforme a melodía que pouco a pouco foi anegando a mesta penumbra da forxa, baixo o ruído do mazo e o crepitar incesante das charetas. Á lingua de metal chamoulle birimbao, trompa, harpa do xudeu e outros centos de nomes máis. Nas fronteiras orientais do noso reino aínda hai xente que reproduce aquel movemento primixenio do ferreiro e fan resoar nos seus dentes pentagramas estraños que aínda teñen o recendo á mina.

O vídeo pertence ao I Encontro de Tocadores de Trompa, celebrado na Fonsagrada o pasado mes de xuño. Os músicos son Xulio Varela (Luar Na Lubre) na trompa, Fernando Vila (Iriadona) no bodhran e Alberto Carbonell (Os Dous de Sempre) no acordeón. Cousa bonita,

Proverbios irlandeses e azucres aeroportuarios

An rud is annamh is iontach

(O estraño é marabilloso)

No aeroporto de Dublín, mentres agardabamos polo bus que nos había de levar a Belfast, deunos tempo a beber un par deses enormes cafés americanos, cos seus correspondentes sobres de azucre. Como aos irlandeses non lles gaña ninguén á hora de promocionar a súa cultura, cal non foi a miña sorpresa cando comprobei que en cada un deses sobres había escrito un proverbio en gaélico, coa súa correspondente tradución ao inglés. Obviamente, esta descuberta tivo como consecuencia unha verdadeira operación de asalto á cafetaría do aeroporto, co único fin de conseguir máis sobres de azucre ou, se o preferides, de acumular e atesourar máis sabencia. Agora ben, de todos os proverbios que trouxen dalá, sen dúbida o meu predilecto é este que vos deixo aquí. Ao meu entender, esta frase resume o que poderían dicir ducias de tratados de estética. De seguro que algúns dos meus autores máis prezados (un Cunqueiro, un Ferrín, un Borges, un Yeats...) habían de estar completamente de acordo con esta sentenza.

De untos rotos e carballos de curación

Un dos aspectos que máis me fascinan da cultura tradicional ten que ver coa súa percepción da enfermidade e da curación. Circunstancias que, como todos os grandes fitos da vida (o nacemento, o casamento, moi especialmente a morte), decorren sempre no corazón da comunidade, baixo a supervisión, o consello e a palabra que achega a comunidade. Circunstancias que, ademais, derivan con extraordinaria facilidade e naturalidade cara aos territorios da maxia, indistinguíbel da medicina nestes contextos culturais. Hai moitas outras cuestións relacionadas e que ao mellor daban para encher tres ou catro blogues coma este. Porén, hoxe déixovos aquí unha pequena gravación cuxa escoita pode ilustrar esta cuestión mellor que moita sabias e alambicadas digresións.
A gravación en cuestión fixérona alumnos da materia de Lingua Galega que impartín no primeiro cuadrimestre do curso pasado. Nela, un falante maior da zona de Muros, alí onde se extingue ese estado de ánimo chamado Costa da Morte, relata cun detallismo case cinematográfico un ritual de curación do que, persoalmente, eu nunca tivera noticia: trátase dun ritual consistente en pasar polo carballo a toda aquela persoa (especialmente nenos) á que lle saían vultos na pel ou, dito ao xeito popular, á que lle rompera o unto. Un séntese Lence Santar, ou Rodríguez López, ou Xoaquín Lorenzo cando vai accedendo a esta historia. E polas galerías da memoria pasan a penas insinuados os pastequeiros, as sabias, os saludadores, e nenos entangarañados que non acaban de estar de acordo cos aguzados versos de Curros Enríquez. Mais é que todo neste relato, desde a terminoloxía empregada até os mecanismos de curación aplicados, parecen proceder dunha casa de cristal pechada ao mundo mais que non deixa de transparentar a luz; dito doutro xeito, dun mundo paralelo ao da medicina oficial, esa que, como poderedes comprobar na gravación, non pasa de ser un recurso final, unha sorte de cravo ardendo ao que aferrarse cando todo o demais, cando esa sabedoría inútil dos devanceiros (abenzoado sexa Heaney) non acabou de funcionar. E fixádevos que nada hai nisto de contraditorio. O falante non o percibe como tal. Unha vela a Deus e outra ao Demo. Nesta fisterra das almas non podía ser doutro xeito.
Espero que gocedes con esta pequena xoia (así a considero eu, cando menos). Ao Cibergaiteiro, cando menos, seguro que lle cae a baba escoitándoa!

De trasnos e diaños no corazón da Galiza Britoniense

O castro de Zoñán sempre foi para min un dos referentes míticos do territorio galego, grazas aos contos e noticias de Cunqueiro, para quen ese enclave sempre tivo algo de atraente e entrañábel. O castro de Zoñán, o Coto da Recadeira (ou Recadieira), as Covas do Rei Cintolo... sérvennos para ir trazando o mapa máxico desa Galiza Britoniense ou Terceira Bretaña que, en moitos sentidos (e lonxe de min calquera intención despectiva, senón máis ben ao contrario), segue a conservar un certo ritmo arcaico nas súas cousas e nas súas xentes.

Non pode resistirme a deixar aquí a noticia que dá Antonio Reigosa dalgunhas criaturas estrañas que se deixaban e se deixan ver de cando en vez polas inmediacións de Zoñán. Aínda que de xeito moi condensado, nestas letras adivíñase o rastro deses moitos seres , quer salvaxes quer domésticos, que proliferan na nosa exuberante imaxinación popular: trasgos, diaños, demachiños (quen non lembra a sonada caixa dos demachiños, protagonista dun dos nosos contos tradicionais máis coñecidos e fermosos?), demos burleiros (tan semellantes aos phooka da tradición irlandesa), xente cativa (moi lembrada precisamente nestas comarcas norteñas), tardos, encantos... e toda unha interminábel recua de nomes, rostros e historias. Habería que lles preguntar aos que traballan por aquel xacemento castrexo se nalgunha ocasión se encontraron con algún destes habitantes do trasmundo...
Mais neste texto emerxen nomes especialmente queridos para min, como o de Lence Santar, vello cronista da cidade de Mondoñedo e a quen lle debemos notas antropolóxicas verdadeiramente alucinantes. Que desfrutedes pois!

______________________________________________________________________

CRIATURAS AVISTADAS NA PENA GRANDE DE ZOÑÁN
El Progreso, 16 / 08 / 2009

A escasos metros da croa do castro de Zoñán, na parroquia dos Remedios, en Mondoñedo, na beira do vello camiño que sobe desde os Cucos e de Pelourín cara a Estelo, hai unha pena (en realidade son tres moi xuntas) coñecida como a Pena Grande. Aquel é un lugar de medos; ou sexa, unha paraxe propicia para as aparicións e visións de criaturas sobrenaturais, sexan estas demos, encantos ou ánimas.
Hai noticia de que nesta pena fan vida uns encantos que tocan a gaita, cantan, bailan e aturuxan, maiormente na noite da véspera do día de San Xoán. Cóntao Lence Santar, e pon por testemuñas de telo visto, e sentido, entre outros, ao Angulo e ao Grilo de Pelourín, a Monterroso de San Cristovo e ao Picos de Tronceda. Angulo de Pelourín viu alí mesmo ao trasgo unha noite de San Xoán cando regresaba desde Zoñán á casa. O trasgo seica aganchaba por un castiñeiro ao tempo que fungaba, que ensinaba os dentes e que esgazaba as canas da arboreda de arredor.
Farruco Otero Doural, Farruco da Costa, xa leva fóra deste mundo desde o 2 de xaneiro do ano 1933, e foi, por certo, o derradeiro home da comarca que gastou monteira (tiña unha de saial para o diario e outra de pano para os días santos). Farruco da Costa tamén viu o demo na Pena Grande. Viuno por tres veces; claro que Farruco, aínda que non sabía ler nin escribir, dominaba a ciencia de ver nacer as herbas e sabía botar as contas dos pelos que podía chegar a ter un xanto.
Todos estes seres do noso imaxinario son diferentes aínda que a xente xa case non sabe distinguilos. Todos son grandes transformistas (año, vaca, cabalo...) e moi rebuldeiros, o mesmo os podemos ver en figura de animal ca de persoa, enredando dentro e fóra das casas. Os encantos emparentan cos mouros e coas mouras, mentres que os trasnos, trasgos e diaños son da familia do Demo; das pólas bastardas, xa hora.