ULMO DE ARXILA

O crepúsculo alucinógeno

2011-12-29T20:49:00.000Z

Juntárom-se quatro um dia, os melhores deste bairro, dizia a velha copla marinheira... Ainda que neste caso, para sermos justos, os que se juntárom fôrom cinco: dous violinistas (Martin Hayes e o nosso conhecido Caoimhín Ó Raghallaig), um pianista (Thomas Bartlett), um guitarrista (Denis Cahill) e um cantante (Iarla Ó Lionaird). Nomes grandes e reconhecíveis, como pode ver-se. Dos melhores deste bairro, podíamos dizer, por seguirmos com a brincadeira.

E esses cinco pegárom num tema também venerado e reverenciado por todos os amantes da música tradicional irlandesa como é Óro, Sé do Bheatha 'Baile. Pegárom nele e convertêrom-na nalgo novo, estranho, desconcertante, contraditório mesmo; e por todos esses motivos, fermoso e necessário.

Numha metamorfose nom isenta de violência, o velho cántico rebelde que serviu de banda sonora à independência irlandesa vai-se precipitando nunha versom febril de Sleeping Maggie onde o violim (intuímos, como nom, que o de Caoimhín) acaba soando de jeito mui similar ao raposo moribundo evocado por Mickey Doherty em The Foxhunt. Movemo-nos, portanto, entre referências clássicas, eu quase diria que totémicas. Os visionários de The Gloaming (que esse é o nome desta banda hiberno-americana, com uns poucos meses de vida ainda) sabem-no, e a sua melhor homenagem é colher o ferro quente com ambas as duas maos e dar-lhe formas novas e alucinantes.

Óró, Sé do Bheatha 'Bhaile by Thegloamingmusic

Bom Natal!

2011-12-20T23:13:00.002Z

Esperaremos pois entre os lençóis, protegidos de neves e giadas, e iremos colhendo o sono enquanto esperamos a que venha o Apalpador para nos deixar ao pé da cama umha maga de castanhas e um ferrado de esperanças. Porque temos muita falta delas para este ano que se nos bota enriba...

Fiddle 2.0

2011-12-17T01:29:00.001Z

Criar, acumular, armazenar. Sons estranhos emergem de um simples fiddle e vam pinga a pinga caindo nalgo que cremos mui similar à memória, esse baú, esse açude. Esse pántano, seria bem dizer. E, justo a seguir, a melodia, fragmentada, rota, chegando aos nossos ouvidos como um corpo mutilado, como umha beleza proscrita:

Noutras entregas deste blogue pugem a música de Eoghan Neff como exemplo do que eu entendo por poesia, e vendo e escuitando isto que hoje partilho com vós nom fago mais que reafirmar-me no dito. A Eoghan haveria que estudá-lo nas faculdades de Filologia. Ou seria melhor nom estudá-lo? Talvez. Limitar-se simplesmente a desfrutá-lo como desfrutaríamos de um copo de licor clandestino, refugiados da chuva nalgum bar desses que nom aparece nas guias turísticas.

Com Eoghan conversamos há umhas semanas em Lisboa, após um concerto dos Assembly Point num pub do Cais do Sodré. E na conversa saíu outro nome, o doutro violinista que já tem visitado este blogue como é Caoimhín Ó Raghallaig. Os seus experimentos com o fiddle, nom menos temerários e vivificadores que os de Eoghan, geram às vezes momentos de umha beleza tam singela e original como esta:

E com os ecos deste fiddle reinventado (quase re-inaugurado, se me permitirdes o neologismo), desejo-vos umha boa fim-de-semana desde o frio e o vento que asolam estes dias o país dos txinberos.

E a gente começou a levitar em Euskal Iria

2011-10-22T00:09:00.000+01:00

Diziam-me hoje alguns amigos que foi chegar eu a Bilbo e anunciar a ETA o fim das suas cinco décadas de luita armada. Gosto de vê-lo assim, e provavelmente dentro de uns anos contarei-no de um jeito bastante parecido.

Foi um anúncio histórico, e os jornais bascos assim o reflectirom, dedicando-lhe dúzias de páginas em que lembram dado a dado e cifra por cifra a história da ETA, das origens à decadência e ao inevitável ponto e final. Percebo cepticismo na gente, som muitas as pessoas da rua que nom acabam de fiar-se de um comunicado pronunciado por rostos que se resistem a tirar os capuzes e imitar a cara descoberta de Séanna Breathnach. É compreensível. Mas a cenografia desenvolvida nas últimas semanas (Conferência de Donostia incluída) é inflexível e irreversível, e foi pensada desde o início para desembocar onde desembocou: num 20 de Outubro inusualmente solheiro e feliz nas ruas e aldeias de Euskal Herria. Também na Irlanda do Norte houvo muita posta em cena, muita pauta teatral. Questom de simbolismos, de gestos, de visibilidade.

Fala-se muito aqui de que o processo que fica por diante vai ser longo e difícil, que há temas (como o dos mais de 700 presos) que ainda vam provocar mais de um incêndio mediático e político, que o conflito basco (com ou sem luita armada) ainda segue aberto riba da mesa (e logicamente seguirá a está-lo enquanto existir soberanismo basco), que especialmente dura vai ser a batalha por construir o relato hegemónico e referencial do que aqui se passou nestes últimos 50 anos. Também de que a esquerda abertzale, refundida agora em Amaiur, vai capitalizar um processo que, sem os seus contributos e esforços dos últimos três anos, seria nom sei se impensável, mas desde logo muito mais difícil de ativar. Vai-se falar (já se está a fazer) de vítimas, de vítimas e de verdugos, e, sem querermos equiparar violências nem sofrimentos, é necessário lembrar que aqui houvo mais de 800 assassinados pola ETA, entre os quais há gente de muitas condiçons cuja memória só pode ser equiparável desde a mais completa obscenidade (Melitón Manzanas, torturador incansável, fica para a democracia espanhola ao mesmo nível que os mortos de Hipercor? Parece ser que sim), mas também houvo outros centos de vítimas que merecem idêntico respeito e que nom podem ser excluídas sem mais do edifício da memória que começará a se construir desde já em Euskal Herria.

As últimas décadas fôrom complexas, labirínticas, impossíveis; o tempo que se abriu ontem promete nom sê-lo menos. Com a única diferença (esperemos) de que as paredes do labirinto deixarám de estar tingidas de sangue.

A saída das Astúrias...

2011-10-15T01:32:00.002+01:00

Para os que imos e vimos de Euskal Herria à Galiza e da Galiza a Euskal Herria, a saída de Astúrias, numha ou noutra direcçom, sempre significa algo...

(Por certo, que Tuenda, umha das debilidades de quem gere este blogue, estarám o 29 deste mês em Boal, em terra asturiana de língua galega. E, se nom houver cousa de novo, por alá andaremos).

Laster arte!

2011-09-15T21:42:00.001+01:00

Nuns dias, em menos de umha semana, hei iniciar umha nova etapa da minha vida que me levará à irmá Euskal Herria. Se mo digessem há um ano, pareceria-me algo completamente inverossímil e improvável. Mas em tempos obscuros e contraditórios, onde a vida se parece a cada vez mais a um combate pola supervivência, qualquer oportunidade laboral que se apresentar é boa. E esta que me surgiu em terras bascas nom é das piores.

Para ir-me afazendo à ideia, para ir ajeitando o ouvido aos sutaques novos que me esperam na outra estrema do nosso comum e amado Cantábrico, quiçá nom seja má ideia partilhar com vós esta fermosíssima cançom do Mikel Laboa. Nom gosto especialmente da música de cantautores, mas este "Txori" cativou-me desde que o escuitei na banda sonora de Euskal Pilota / La Pelota Vasca, do Julio Medem, um dos filmes que mais me impatou e que mais vezes visionei.

Aqui tendes pois este "Txori", legendado na nossa língua comum galego-portuguesa e conservando neste nosso romanço velho toda a singela potência da sua letra.

Ah, por certo, suponho que nom fai falta dizer que estades tod@s convidad@s a Bilbo!

A estirpe imaxinaria

2011-09-09T20:26:00.001+01:00

Hai uns días lin este poema que Antonio Rivero Taravillo lle dedicou ao noso amigo Chesús Yuste no seu estupendo blogue literario Fuego con Nieve. Como é un deses poemas que gostaría de ter escrito eu, non me resisto a compartilo desde estas leiras arxilescas, porque quizais sexa este un xeito como outro calquer de facelo un pouco meu.

GENEALOGÍAS

Para Chesús Yuste

Este profesor de Nueva Jersey

o este policía de Baltimore

buscan aquí su árbol genealógico.

Ya hay algo de un viaje al pasado

en recorrer los microfilmes

en busca de parroquias con verdina

y listas de pasajes

amotinados contra la pobreza.

Aquí yo, observándolos mientras,

que conozco mi estirpe, mi genealogía

que se remonta a Niall de los Cuatro Rehenes

y a Rafterí el poeta, y a Moore y a Pearse.

También procedo

de una avellaneda y de salmones

que siempre desovan en mi imaginación.

De un prado en que compiten las reses

y de barricas de licor clandestino.

Estoy seguro de mi linaje,

reconozco la canción,

y aunque no encuentre Dublín en Dublín,

la lluvia conoce mi nombre.

Quizais algún día tamén eu procure esa estirpe imaxinaria de carqueixa e turba. Quizais sexa nun épico ascenso a Cruach Phádraig, ou se cadra a bordo dun comboio no que, como lle pasara a Yeats, o son dun violín (e por que non ha ser este violín heroico e nostálxico de Caoimhín Ó Raghallaigh?) derrame sobre nosoutros a certeza dunha Idade de Ouro, que xa foi, ou que aínda está para ser...

Cousas que nom som o que parecem (III): algo cheira no concelho de Cúrtis

2011-09-07T21:35:00.001+01:00

Há umhas semanas, de regresso à casa desde Santiago, reparei neste cartaz à beira da estrada.

É mui provável que os pobres nativos do lugar da Cheira (que tal é a sua denominaçom real e oficial, por mais que na sinaléctica se óbvie a presença do artigo determinado) tivessem e tenham de suportar inúmeras brincadeiras por mor do peculiar nome da sua pátria pequena. E nom som os únicos. De lhe fazermos caso ao Nomenclátor de Galiza, existem outros dous pontos do nosso território que partilham tam eufónica denominaçom: um no concelho de Óia e outro no de Ponte Areas, ambos no sul da província de Ponte Vedra. Como este blogue tem (certa) vocaçom de serviço público, gostava mesmo de lhes dar a todos esses cheirenses de naçom (espero que me desculpeis a temeridade deste neo-gentílico) umha pequena arma com que se poderem defender de tais agrávios: a etimologia.

E é que, como quase sempre costuma acontecer, o topónimo nom é o que parece ser, e nada ou mui pouco tem a ver este A Cheira com agressons olfactivas nem nada semelhante. Na realidade, a forma Cheira é a evoluçom lógica e esperável de um planarĭa latino, de jeito que a motivaçom que subjaz ao nosso topónimo é a existência de umha zona especialmente plana que lhe deu nome ao lugar. De certo que a todos nos soa muito mais umha outra forma procedente também desse mesmo étimo como é chaira, variante consagrada no nosso imaginário colectivo graças à voz poética de Manuel Maria, bardo da Terra Chá, que converteu a nossa comarca natal na Chaira por antonomásia. E é que chaira e cheira tenhem distribuiçom geográfica bastante marcada: a primeira é característica da Galiza central e oriental, e a segunda, em troques, existe na metade ocidental do país. A diferença está no tratamento do grupo vocálico que surgiu após a queda do -n-: a partir de umha forma intermeia *Chanaira, teríamos umha nova fase *Chaaira, e foi aí onde se deu a divergência, pois num caso a evoluçom detivo-se na crase da seqüência [aa] (> Chaira), enquanto no outro continuou conforme ao tratamento habitual que recebeu o ditongo [aj] na maior parte do território (> Chaira > Cheira). Casos análogos a Chaira / Cheira som, por exemplo, Quinteira / Quintaira, Lodeiro / Lodairo e muitos outros.

De todos os jeitos, a mim o que realmente me cheira mal nesse cartaz nom é o mui digno e mui fermoso topónimo que acabo de comentar (como dignos e fermosos som todos os topónimos de nosso). Cheira-me bastante mais, e bastante pior, esse Finca El Pinar espúrio, injustificado, alheeiro. Sintomático.

Do outro lado da dor

2011-08-24T21:08:00.009+01:00

Estase a celebrar nestas datas o International Book Festival de Edimburgo, a "Vella Cheminé" cuxas rúas se converten todos os veráns nun fervedoiro de cultura moderna e universal. E, segundo puiden comprobar, varios dos actos centrais deste evento van xirar ao redor do centenario do nascimento de Sorley McLean, ou Somhairle Mac Gill-Eain, que tal foi o seu chamadoiro en gaélico e que sobresaíu como o meirande poeta que deu ese idioma en todo o século XX. Así que quizais sexa unha ocasión perfeita para recuperar algúns dos seus versos, tan queridos e versionados por algúns dos mellores músicos escoceses. Velaquí un exemplo dos máis requintados: "The other side of sorrow", a estremecedora tradución musical que fixo o violinista Alasdair Fraser dun poema que McLean lle dedicou ao monte Cuillin, na illa de Skye. O tema está recollido no álbume que Fraser gravou en directo coa súa banda Skyedance durante unha xira por Galiza, Asturias e Euskal Herria, vai xa para dez anos.

Alén dos lagos de sangue
dos fillos dos homes,
alén do cansazo da planicie
e da laboura da montaña,
alén da pobreza, da destrución,
da febre e da agonía,
alén da adversidade, do erro,
da aflición e da tiranía,
alén da miseria, do desespero,
do odio, da traizón,
alén da culpa e da corrupción,
veredes o Cuillin,
vixiante e heroico,
xurdindo do outro lado da dor.

A sorte do escocés

2011-08-12T17:16:00.002+01:00

Aínda que ben poderiamos pór, no canto de "escocés", calquera outro xentilicio periférico, dotado da mesma escuridade xorda, pois as raíces da rabia e a lama que infecta os nosos soños veñen sendo as mesmas...

O herexe de Traba

2011-08-09T23:13:00.005+01:00

Aproveitando a nosa cita anual coa Carballeira de Zas, a pasada fin de semana achegámonos a unha das praias máis auténticas e espectaculares da Costa da Morte como é a de Soesto, en Laxe, nas marxes do que foi noutrora a vella Terra de Soneira. Aquela praia escasamente domesticada lembroume outra que dista uns escasos quilómetros dela e que constitúe, como ben saben os que me coñecen, unha das miñas debilidades. Refírome á praia de Traba, e á freguesía de Santiago de Traba en xeral, un espazo que para min está dotado de resonancias pouco menos que míticas. E conectando Soesto con Traba véuseme á cabeza un fragmento brutal das Memorias del Arzobispado de Santiago que deixou escritas o arcebispo Frei Jerónimo del Hoyo en 1607 e que regresa obsesivamente ao meu maxín cada vez que poño o pé naqueles areais, arrasados noutrora polos piratas e as totémicas serpes...

En esta felegresía sucedió un caso raro y fué que un soldado escocés llegó a la custodia a rovar la caxa de plata en que pensaba estaba el Santísimo Sacramento y alló que no la había, que el Santísimo Sacramento estava en un tafetán azul y el soldado consumió el Santísimo Sacramento y el tafetán se lo metió en el seno y en acavándose de consumirse reventó por una igar y raviando como un perro, sobre los codos y rodellas, salió de la iglesia y espiró y luego los feligreses le echaron en un hoyo y cubrieron de piedras. Rayeron donde había reventado y echaron mucha cal y era tan grande el hedor que en dos meses no se pudo decir misa en la iglesia y aun después por tiempo de dos años quando habia mucha humedad solía salir aquel mal hedor. Desto hice información en la visita que hiçe en la dicha iglesia.

Bon Lugnasad

2011-07-29T17:07:00.003+01:00

Pois iso, a todos e a todas, bon Lugnasad, ou o que é o mesmo, boa entrada nas mansións luminosas do ano. E que Lug o Múltiple Artesán, ou Lug o da Longa Man vos acompañe e vos dea folgos, a ser posíbel con músicas fermosas coma as que hoxe vos propoño e que xa vos terán o celme do festival, da carballeira e dos grandes vasos de cervexa brillando baixo a lúa.
Saúde!

Brian Bóirmhe, qui domuit Lordomanos

2011-07-26T19:11:00.004+01:00

Nun blogue amigo como é Erin Go Bragh topei este documental sobre a historia de Brian Ború, ou Brian Bóirmhe, que tal sería o seu verdadeiro nome en gaélico. Vencedor dos viquingos, primeiro rei que gobernou de facto e de iure sobre a totalidade da Irlanda e heroe triunfal na batalla de Clontarf, a historia de Brian Bóirmhe, como a de tantos outros semideuses da Europa altomedieval, escorrega entre néboas apócrifas e lémbranos que o pergameo (moi especialmente naqueles tempos estraños e violentos) terma sempre do que lle poñen e relata narraciósn construídas a partir de intereses diversos, sen que iso teña que ser (nen moito menos) necesariamente mao. Porque, afinal, até a sílaba máis escura do pergamiño máis modesto está carregada de ideoloxía. Ben o sabía o Solino da Corte na aldeia de Rodrigues Lobo, cando razoaba, co seu pragmatismo amargo, aquilo de que nas histórias a que chamam verdadeiras, cada um mente segundo lhe convém, ou a quem o informou, ou favoreceu para mentir. Mais a mentira, lembremos, é a matriz máis xenuína da poesía.
É certo que ese conto de viquingos opresores e de irlandeses loitando pola súa independencia nacional seguramente teña moito de cronicón comenenciudo e politicamente correcto, e que a sona con que Brian Bóirmhe pasou á posteridade deba atribuírselle en grande medida aos esforzos do seu bisneto Muirchertach Ua Briain por garantir a hexemonía familiar sobre o país e as súas aspiracións ao vello título de Ard Rí. De feito, cando sabemos que na batalla final de Clontarf houbo viquingos nos dous bandos que alí contenderon, un non pode menos que lembrar cousas como as que nos contou Manolo Gago, cando nos falaba de mercenarios viquingos (lordomani na terminoloxía latinoide da época) asentados en pontos do interior da Galiza e que tomaran parte en diversos conflitos e disputas que tiveran lugar polo noso país adiante. De feito, moitas pasaxes deste documental poderían estar ambientadas naquela Galiza convulsa de viquingos, bispos santos e mosteiros incendiados. Mais esas verificacións obxectivas non lle restan nen unha migalla de poder mítico á figura de Brian Bóirmhe. Máis ben ao contrario: fálannos dunha personaxe de tal calibre e tan fondo calado que acabou por se desdobrar nun corpo histórico e nun corpo mítico. Algo así como o noso Marechal Pardo de Cela, que agora tantos se empeñan en desmitificar polas bravas, ríndolle así as grazas ao españolismo máis contumaz e obviando os riquísimos matices que habitan nas fendas dese valado que separa a historia (pura e dura) da lenda (que nos habita e dá sentido).
Déixovos coa historia de Brian Bóirmhe e recoméndovos que, unha vez rematado o visionado do documental, regaledes os ouvidos co tema Brian Ború de Alan Stivell. Vale a pena.

Galiza 2011

2011-07-25T09:57:00.006+01:00

Quizais algún día non teñamos nada a celebrar o 25 de xullo, e a data fique reducida á desexábel e ritual conmemoración dunha loita que nos conduciu á normalidade. Quizais dentro de moitos 25 de xullo teñamos gañado xa o direito a pensarmos con absoluta independencia dos españois, como dixo Castelao cando proto-teorizaba a soberanía mental e a liberdade dos imaxinarios. Quizais (moito probabelmente) o 25 de xullo non sexa a data máis axeitada para expresarmos estas arelas, e sería preferíbel que os nosos degoiros de liberdade e dignificación migrasen cara a datas máis nosas, menos contaminadas polo incenso opresor e a caspa das mantillas. Quizais. E quizais todo isto sexa moito desexar, e o que estou a facer non pase dun exercicio de inxenuidade que non resistirá nen o primeiro embate da rúa.
Mais, mentres e non, o corpo segue a sentir a obriga de reivindicar, de berrar e de se facer visíbel. De ser amábel cos inimigos, pois nada hai que os moleste máis (Oscar Wilde dixit). E de parabenizarvos este día a todos os que, coma min, credes que os exercicios de inxenuidade son nestes tempos máis necesarios ca nunca. Terra e Resistencia!

Un ayerán no Día da Patria

2011-07-24T21:03:00.006+01:00

Mentres agardamos a reinvención necesaria, recorremos á épica triste e erosionada que nos conduz cara á liberdade por vieiros revirados coma o corpo da cobra. Esa liberdade pola que tamén loitan e loitaron outros pobos irmáns nos que moitas veces teimamos ver un inimigo, e que souberon crear monumentos fermosísimos a esas angueiras de ceos azuis e castros reconquistados. Monumentos que podemos (e debemos) facer nosos, porque a rabia que deles emerxe produz unha calor similar nas linguas dunha e doutra beira do río.
E fálovos deste "Cantar del ayerán que perdió la guerra", un verdadeiro himno con que nos agasallaron hai tempo os Llan de Cubel e co que comezamos a conta atrás cara ao Día da Patria Galega, se é que patria nos fica aínda. Porque como ben di un dos seus versos, pal home que s'echa al monte / nunca acabará la guerra.

En Braña l'Eire la torba
y la tona en Rexoniles;
en Pedrafita los l.loos
y en Col.lanzo los civiles.

Paso la vía nel monte
ente penas y gorbizos;
soi emu de las l.lamargas
y del l.laz de los caminos.

Vivo cola muerte al l.lumbu
y el fusil a xocostrinas;
proe del home que pierde
la guerra y salva la vía.

Penas onde manda l'éliga,
montes y so las maeas,
puertos que naide camina;
aende ta la mio xacea.

Nuna vuelta de la sienda
ta esperándome una bala;
la goyá de los fusiles
sígueme pente las fayas.

Esconsona la mimosa
sal-ye flor a la xiniesta;
pal home que s'echa al monte
nunca acabará la guerra.

Al baxar el Puirtu Braña
tán escritas estas l.letras:
"Asturias, l.levanta'l puñu
pa baltar al que t'afuega".

A rapaza da fábrica

2011-07-15T16:56:00.002+01:00

Sinéad O'Connor ou a voz que só coñece a inclemencia dos extremos. Na gorxa de Sinéad sempre é outono, e as chuvias incesantes anegan o millo e arrastran salmóns estraños até o mesmísimo interior das cociñas. Unha tradición desgarrada que cheira a whisky e herbas da fame, iso é o que nos chega desde o xeito de cantar de Sinéad. E unha boa mostra é este The Factory Girl con que hoxe quero encetar a fin de semana.

Elexía, rabia e reafirmación

2011-07-10T19:04:00.006+01:00

Freei en seco no medio da estrada, e a miña gorxa amagou un berro horrorizado. O cruceiro de Denune, unha das máis fermosas mostras de arte popular do concello de Begonte e de toda a Terra Chá, xacía esnaquizado no chan. A súa base arrincada brutalmente, o seu maxestuoso varal tronzado en tres anacos. A cruz, co seu Cristo e a súa Piedade, simplesmente non estaba. Levárana. A escena, coma decote, rodeada de silencio, dese silencio inmundo, odioso, irritante, tamén significativo. Baixei do coche e avancei cara a aquel cadáver mutilado. Sentín a impotencia de quen ve un ser grandioso agonizando nunha poza de sangue. Humillado.

No xornal non había o menor rastro do ocorrido, e iso que, polo que sei, o cruceiro xa estaba nese lamentábel estado desde, como mínimo, onte á tarde. Os viciños non me sabían explicar. O odioso silencio, máis unha vez.

Era o cruceiro de Denune. Onde fixen aparecer pendurado o violín de Luciano de Xermar nunha das miñas Crónicas Chairegas. O cruceiro no que vía, ao igual que na torre de Cal da Loba, unha especie de trabe sagrada que conectaba o ceo e a terra a través do seu silencio granítico. Aquí non había conflitos entre conservación do patrimonio e interese monetario, non había obras a ameazar o cruceiro, e mesmo o dubidoso gosto das administracións tivera a ben rodear o monumento dunhas benintencionadas papeleiras e uns bancos. O ataque foi gratuíto.
Mentres superaba o desgosto, a palabra que volvía á miña cabeza era unha: "Desmantelamento". E o peso insoportábel da conta atrás. Si, a isto quédanlle tres días mal contados.

Desmantelamento

2011-07-08T15:12:00.006+01:00

En pleno desmantelamento. Somos un (im)país en pleno proceso de desmantelamento. Ou, como diz Bieito Romero, un terrón de azucre diluíndose pouco e pouco, un bocadiño máis con cada nova volta de coller.

Eu quería mellor un asasinio feroz, brutal, sanguento, mais instantáneo. Un xenocidio cultural rápido e quizais cruento, mais dotado cando menos duns gramos de épica terríbel. Quería mellor un Cromwell que nos borrase do mapa sen nos dar tempo sequera a reaxir. Os nosos exércitos serían varridos con estrépito do campo de batalla, mais, dos males, habería exército, e habería campo de batalla. Mais ben vedes que non é así. E no canto diso, tócanos padecer un desmantelamento gradual mais implacábel que contemplamos instalados no torpor, mergullados na anestesia, embargados por unha calma desconcertante.

Con medios de comunicación en lingua galega empurrados día a día cara aos límites de abismo até que, finalmente, acaban precipitándose nel. E con políticos que lavan as mans ante o desastre para logo aplicalas na imposición de medallas folclóricas aos amigos do rexime.
Coas escavadoras varrendo do mapa os sucos e os valados que deberían guiarnos na reconstrución dunha memoria libre e digna, mentres os nosos paisanos tolean por estar cada día uns centímetros máis perto de Madrid, mais sen se preocuparen de estar cada día máis perto de si mesmos e do que poderían ser.
Co universo simbólico e referencial que levamos cen anos a tecer reducido a un ermo improdutivo, deixado a monte, indefenso ante o incendio inminente. O proprio mito do incendio. Tamén o mito do parque eólico, o mito da fervenza castrada, o mito das mil autovías, o mito do petroleiro cíclico, o mito da colonia adormentada.
E non vou falar da lingua. Simplesmente non vou falar da lingua.
Faltaba o enésimo símbolo, e ese símbolo emerxeu como só podía facelo nun (im)país como o noso: combinando as doses xustas de dramatismo, surrealismo e ignonimia. Hai que nos recoñecer que somos pintorescos até na desgraza. Que destilamos simbolismo profundo e potente mesmo en plena operación de desmantelamento.
Isto xa ten toda a traza de ser unha conta atrás...

Páxaros cegos buscaban a auga...

2011-06-17T23:45:00.004+01:00

Fragmentos dun poema atribuído ao profeta bretón Amaury Home Santo, quen debeu compolo mentres apodrecía na súa cavernosa cela da Bastilla, aló na cruel e ingrata Franza, por volta da decimosétima centuria.

ou ti que xeneras páxaros cegos desde a pupila
que arrasas e esquilmas a pupila

[...]

ti que fabricas a raíz calada do sabugueiro cando me mastigas

que me chamas lúa última rolando polas abas
do castro

ou ti a lagoa

[...]

ou ti a profundidade e o bramido desatado do boi e a cibdá estremecida [...]
na lagoa

e na procura da auga mergullar
palpitar
afondar
até arumes de vidro penetrárenme os ollos

rachar, miña turba, miña fraga de donda turba, megálito, rachar e [...]

Os direitos do home

2011-06-11T22:52:00.004+01:00

Chegas á Legua Dereita, ou Légoa Dreita na fermosa pronuncia local, esa que herdaches e que actualizas cada vez que contas (por enésima vez) a historia deste lugar. Aquí houbo sufrimento, berros dunha dor atroz e alucinante, un salvaxismo sagrado que solidifica nos territorios da saliva. E todo iso emerxe desde o submundo da memoria cando te ves diante da cruz de resonancias góticas que conmemora os sucesos daquel 10 de maio de 1911. Reverencia ante un pasado codificado que se dilúe á mesma velocidade cás letras que alguén escribiu no pé desta cruz.

Mais non quería falar dalgo do que xa teño falado outras veces. Quería simplesmente decer que nos meus auriculares soaba unha melodía chamada The Rights of the Man, das máis fermosas e estremecedoras que deu a tradición irlandesa, deconstruída nesta versión por Eileen Ivers coa insolencia dunha jazz-band sonámbula e finisecular. A sensación foi estraña, ou estrañamente bela. Crin escoitar os corvos erguendo o voo desde o corazón da carballeira, mais o certo é que estaba eu só alí ao pé da estrada de Vilalba, diluíndome á mesma velocidade cás letras que alguén escribira no pé da vella cruz da Légoa Dreita.

Alborada violinesca

2011-05-13T18:57:00.002+01:00

Co sol e coa prolongación dos días apetece máis que nunca música leda, que profetice con cada xiro a inminencia dos festivais folkis do verán. Un bon xeito de se adentrar nese desexo sincero de luz e de alegría pode ser este que hoxe vos ofrezo. Trátase dun trío de músicos de primeiro nivel que moitos afeccionados ao folque xa coñecen perfectisimamente: recoñeceredes aquí a Alfonso Merino, a Alfonso Conde e ao multifacetista e verdadeiro cu inquieto Xosé Liz (si, o de Lizgairo, o de Riobó, o de Entre Trastes, o de Beladona, o de Anxo Lorenzo Band etcétera etcétera). Xuntáronse eles tres e baptizáronse como Bulla Timpánica, e baixo ese nome acudiron hai xa un tempo á "Northern Atlantic Fiddle Convention" (NAFCO, para os amigos), onde deixaron mostras tan belidas coma esta do seu bon facer. Por veces, esta Alborada de Ponte Caldelas soa a Escocia, soa a Transatlantic Sessions, mais nen así deixa de ecoar nunca con ritmos nidiamente galegos.

Por certo, téñolle especial cariño a esta Alborada de Ponte Caldelas, pois é a peza con que os Milladoiro abrían o seu disco Solfafria, ou o que é o mesmo, o primeiro disco de Milladoiro que tiven ocasión de mercar. Sedíame eu aínda en pleno estado de fascinio despois daquel mítico concerto intitulado "O Son dos Celtas", que logrou xuntar na Praza de Santa María de Lugo aos pais do folque galego moderno con músicos da talla de Liam O'Flynn, Leilía ou unha adolescente Susana Seivane. Era 1997, e aquel día decidín que esa era a música que me gustaba, que me emocionaba e me estremecía. E até hoxe.

Galiza accordion to Phil

2011-05-03T20:14:00.004+01:00

Vai xa para algo máis dun ano que, lendo un dos meus blogues habituais, souben do proxecto en que andaba embarcado o prodixioso e pouco menos que lendario acordeonista escocés Phil Cunningham. Tratábase dun programa intitulado The world accordion to Phil, unha de cuxas entregas ía ter como protagonistas a música e a cultura de Galiza, con Carlos Núñez como anfitrión. Os amantes do noso folque de seguro que teñen entre as súas cancións inesquecíbeis aquel "María Soliña" na que Carlos e Phil, acompañados por Teresa Salgueiro e Liam O'Flynn, daban o mellor de si mesmos na reelaboración musical deste poema de Celso Emilio Ferreiro. En miña opinión, foi esta (e aínda o é) a mellor e máis profunda versión musical que se ten feito dese texto. Mais para gostos hai cores, por suposto!
Déixovos aquí as imaxes da andaina do máis pequeno dos irmáns Cunningham por terras galaicas. Recoñeceredes, á marxe do omnipresente Santiago de Compostela, outras paisaxes como o monte Louro, a Pontenafonso ou os altos páramos de Carnota e Mazaricos, tan semellantes en fisionomía e evocacións aos páramos do país escocés. E, como fondo, os ecos tristísimos desa María Soliña de frauta e acordeón.

Cousas que non son o que parecen (I): eslavos en Lousame?

2011-04-20T09:03:00.005+01:00

Ben sei que tiña delito, e moito. Case catro anos embebido nunha tese baseada na documentación do Tombo de Toxos Outos (con viaxe ao Arquivo Nacional de Madrid incluída, para consultar o orixinal in situ), e aínda nunca tivera ocasión de me achegar até o pouco que queda en pé daquel que fora grande e poderoso cenobio das terras de Luaña. Aquel mosteiro que estendeu as súas redes até Portugal polo sul e até as páramos leoneses polo leste, e todo desde o fondo dunha lúgubre vagoada en que o silencio ten forma de furiosas fervenzas e de mestos toxos, deses que, tomándolle emprestada a hipérbole ao padre Sarmiento, "furarían unha táboa".

Pois ben, esta carencia imperdoábel foi debidamente compensada hai uns días, nunha desas expedicións relámpago que nos demostran o moito que pode dar de si unha longa tarde de primavera. E, entre outras cousas, reencontrámonos con dous vellos amigos, dous deses topónimos enmascarados que aparentan o que non son e que fan do oficio de toponimista (se é oficio e non vicio, que esa sería outra discusión) un dos máis fascinantes e desesperantes á vez: refírome a Servia e a Comparada, nome de senllas aldeas da freguesía de Santa Eulalia de Vilacova, ao ladiño mesmo de Toxos Outos.

Cando algún programa de radio ou televisión fai unha incursión na toponimia "curiosa" ou "pitoresca" de Galiza, é ben raro que non saian a relucir estes dous nomes, ao carón doutros que tamén teñen o seu chiste: casos como Exipto, Roma, Porto do Son, Belén, Pernaviva, Cabrón e algúns máis que, obviamente, tampouco son o que parecen (ou, cando menos, non o foron...).
Contábanos Gonzalo Navaza nunha ocasión a historia dun investigador (agora mesmo, aínda que me matedes, non sería quen de lle lembrar o nome) que descubrira en Galiza un nome de lugar que se repetía ducias de veces por todo o territorio e que, na súa opinión, evidenciaba a pegada dalgunha lingua eslava na toponimia galega, pois podía relacionarse cun termo eslavo que viña a significar algo así como 'guerra, batalla'. Pois ben, a palabra en cuestión non era outra que UTECO... e as fascinantes posibilidades dunha presenza eslava no Noroeste peninsular esfareláronse de contado. Por suposto que sempre poderiamos botar man desta Servia coruñesa para lle salvar a cara a aquel perspicaz toponimista que facía os seus traballos tomando como fonte as Páxinas Amarelas, mais resulta que nin sequera esta Servia ten nada a ver cos serbios históricos. Por non ter, nin sequera debería ter o seu inicial, e explícome.
Se acudirmos precisamente ao Tombo de Toxos Outos, veremos que as referencias a este lugar, para alén de abundantes, son ben clariñas canto á opción gráfica que mellor casa coa etimoloxía: a solución maioritaria é Ceruia (1156, 1175, 1185, 1211, 1224, 1226, 1227, 1230, 1233, 1289), que aparece tamén en moitos casos como proto-apelido (Domingo Perez dito Botello de Ceruia 1276, Fernan Domingez de Ceruia 1277, Johannes Pelagii de Ceruia 1233...). Hai outras variantes meramente gráficas, como Ceruya (1277, 1283). E, se formos á documentación posterior da zona, máis do mesmo: por exemplo, no coñecido Libro de Notas de Álvaro Pérez, notario que foi das terras de Rianxo e Posmarcos e que recolle textos do ano 1457, encontraremos a referencia a un tal Johan de Çeruja.
A onde nos leva todo isto? Pois está ben claro: a forma etimolóxica é (debería ser) Cervia. O problema veu, como adoita ocorrer, polo seseo prenuclear existente nestas zonas do occidente galego, que distorsionou a representación gráfica dos topónimos: como a pronuncia de Cervia se realizaba con [s] inicial, pasou a se plasmar na documentación e na sinaléctica como Servia. O fenómeno non é nin moito menos excepcional, pois podemos mencionar casos como Vilastose en Muxía (que para ben ser debería grafarse Vilastoce, pois procede de uīlla astocīī), como Asenso en Mazaricos (que, a xulgar polos rexistros medievais, debería ser na escrita Asenzo, quizais dun prerromano *apsentĭo) e algún outro que agora non me acode á memoria, mais que adoece dos mesmo síntomas. Se vos fixades, é xustamente o fenómeno inverso á tan habitual hipercorrección do seseo prenuclear que temos en topónimos da mesma área, como o paradigmático e recentemente de actualidade Ézaro, nome histórico do río Xallas que, conforme á etimoloxía, debería ser Ésaro.
Sobre a etimoloxía de Cervia si que non ouso pronunciarme, que doutores ten a Igrexa e Moralejos a Universidade, mais o que teño claro é que se trata dun topónimo netamente prelatino, que pola súa raíz *cerv- semella conectar con outros ítems cuxa prerromanidade vén delatada pola sufixación tan característica que apresentan: refírome a casos como Cervantes, como Cervaña e atreveríame a dicer que mesmo Cervo, ese concello mariñao en cuxo escudo loce un fachendoso cérvido que ben pouco nos pode dicer sobre a verdadeira orixe deste nome de lugar.

E sobre Comparada? Pois sobre Comparada, se vos parece, falamos mañá, que con tanta toponimia en bruto e sen procesar igual non lle deixamos sitio á música. E como hoxe a cousa foi sobre eslavos, non parece desaxeitado deixarse sucumbir ante unha estremecedora combinación de voces bretoas e búlgaras, de Denez Prigent acompañado por Ludmila Dinova, Ivelina Baltcheva e Elen Bozova nesta canción intitulada Copşa Mică e que tan actual pode soarnos á vista do que está a acontecer en Fukushima e tantos outros lugares malditos do mundo.

Cousas que non son o que parecen (II): un señor chamado Comparatus

2011-04-19T19:37:00.008+01:00

Falábavos onte dese equívoco topónimo Servia que lle dá nome a unha das aldeas de Santa Eulalia de Vilacova, en Lousame, ben preto do mosteiro de San Xusto de Toxos Outos. E deixaba para hoxe o caso doutra aldeíña desa mesma freguesía cuxo nome tamén se ten prestado a algunha que outra confusión: refírome a Comparada.
Hai uns meses puiden ler nun libro bastante coñecido de toponimia galega (como suporedes, vou contar o pecado e calar o pecador) unha posíbel explicación da forma Comparada, segundo a cal a súa orixe habería que a buscar no verbo latino comparāre, de onde procede en última instancia o noso actual comprar. Por tanto, o topónimo Comparada (cunha fonética arcaizante) estaría a facer referencia a unha propiedade, terra ou herdade que nalgún momento foi obxecto dunha operación de compra-venda. A dicer verdade, un xa ten escoitado cousas con menos xeito, e o certo é que hai outros topónimos en Galiza nos cales adiviñamos motivacións similares e que ben poderían avalar, por comparación, esta hipótese: velaí está, por exemplo, A Manda (Mazaricos), que moi probabelmente faga alusión a terras incluídas nunha manda testamentaria.
Cal é o problema? O problema, como adoita acontecer nos lamacentos terreos da toponimia, vén cando os autores obvian (obviamos, que disto ninguén está libre) as verdades da documentación antiga. E é que moitas veces, os manuscritos balorecidos conteñen datos que por si sós iluminan o camiño para explicarmos as cousas. E este é un deses casos.
Porque se acudimos ao Tombo de Toxos Outos encontramos que as alusións á aldea de Comparada son abondosas e presentan sempre a forma Comparade (en 16 ocasións) ou Comparadi (con 14 ocorrencias). Por tanto, o verdadeiro étimo deste traizoeiro topónimo non é ese participio comparāta, senón comparātī, ou sexa, o xenitivo do antropónimo latino comparātus, entendido como nome do antigo posesor desas terras (quen sabe se mesmo do castro cuxas ruínas aínda poden observarse no lugar?). A evolución lóxica e esperábel en galego-portugués para comparātī é, efectivamente, Comparade. Que foi o que se pasou daquela para que hoxe teñamos Comparada? Pois simplesmente que os falantes entenderon ese [e] final como resultado da relaxación articulatoria dun [a] (para entendérmonos, o que pasa en Pedrida > Pedride ou Antas > Antes), de xeito que acabaron restituíndo, por hipercorrección máis ou menos consciente, un [a] final que, segundo puidemos ver, é totalmente antietimolóxico: e así, de Comparade pasamos a Comparada, forma que finalmente prevaleceu. Non é isto algo excepcional, nen moito menos: por pór outro exemplo simpático, o actual lugar d'A Margarida, no concello de Cabana de Bergantiños, pouco ou nada tivo a ver nas súas orixes coa flor do mesmo nome, pois aparece na documentación medieval como Margaride, de xeito que o podemos remontar ao xenitivo do ben coñecido antropónimo latino margarītŭs. Polo mesmo fenómeno que vimos en Comparada, e coa axuda inestimábel que supuxo o ar de familia co substantivo margarida, o topónimo non só se converteu en Margarida, senón que mesmo acrecentou un artigo determinado que non debería estar aí.
En fin, espero que me desculpedes por esta incursión en terreos tan áridos. De todos os xeitos, coincidiredes en que poucos plans hai mellores para estes días de Pascua (que non de Semana Santa) que subir até os castros de Comparada ou de Fruíme, visitar o petróglifo de Lesende, capturar paisaxes inmensas desde o alto do monte Culou e rematar (como non!) tomando unha cervexa alí ao pé de Toxos Outos, quizais con estas músicas a bulir na cabeza...

E de novo, Tuenda

2011-04-13T10:16:00.004+01:00

Coñecinos vai xa para dous anos, e produciron en min un fascinio difícil de describir. Pasados uns meses, naquel tempiño que botei en Lisboa (breve, intenso, desconcertante, contraditorio), fixéronme moitísima compaña. Podo dicir sen medo a me trabucar que Tuenda púxolle a banda sonora a aquelas tardes de chuvia, ás noites de involuntaria vixilia, e tamén por suposto ás longas viaxes de regreso á casa. A beleza terríbel do Romance del penitente, o sentimentalismo rudo e primaveral das añadas, dos ramos, das alboradas. A ledicia solar das danzas, das xirandiyes. E o amor por toda a parte: "Vo pa Llanes, vo pa Llanes / vo pala bolera nueva / non voi por xugar los bolos / voi por ver la mio morena".
A voz de "Ambás" como elo, como cadea dourada, garantía da continuidade ergueita desde a mornura calma das cociñas. A xenialidade de Pepín de Muñalén dinamitando fronteiras tenues e inservíbeis. E o acompañamento discreto mais imprescindíbel de Elías García.
Collinlles aprezo aos rapaces de Tuenda e por iso celebro que acaben de editar a terceira entrega desa auténtica operación de resgate e reconstrución en que se embarcaron hai uns anos. O título é ben pouco orixinal (Tuenda 3), mais o pouco que nos foron adiantando promete compensalo.
Para os que non poidamos estar mañá en Uviéu no seu concerto de presentación, e mentres agardamos ter o disco nas mans, irémonos conformando con saborear de novo os vellos temas. Permitídeme compartir con vós algún deles.

Os barcos de Gráinne Mhaol

2011-04-07T12:28:00.002+01:00

Desculpade o monopolio que nos últimos tempos exercen Irlanda e o irlandés nestas leiras de arxila, mais concordaredes comigo en que debeu ser un espectáculo comovedor.

As naos de Gráinne Mhaol entrando polo esteiro do Támese arriba, en procesión desafiante e altiva cara ao corazón de Londres, cara ao pulmón mesmo e a entraña viva do odiado e eterno Imperio, ese que desangra, que humilla, que esmaga e engole.

Aquel día, Gráinne Mhaol debeu emerxer ante os ollos da Sabela Tudor como unha desas raíñas irlandesas doutrora, como Medb a selvaxe e temíbel, dona do touro, do lume e das rutas do mar, centro do mundo, gozosa destrución.

A memoria, persitente como un arao das illas Aran, retivo o latexo daquel espectáculo e traduciuno en selvaxe hino de rebelión. Gráinne Mhaol vén por riba das augas / canda a ela, unha garda de guerreiros, / non son franceses nin españois, senón irlandeses / e han derrotar os estranxeiros.

Ao ritmo destes versos iríase tecendo a epopea da liberdade irlandesa, da epopea sin-feinner manuelantoniana, abríndose paso entre o sangue e a cebada.

Mais, no comezo, foi Gráinne Mhaol e o soño dos mares libres.

Introducindo abril

2011-04-05T18:52:00.005+01:00

Ogallá todos os días nos reincorporásemos ao mundo baixo o imperio do sol e do riso, coma quen vive perpetuamente contaminado pola loucura de abril, coma quen sente cada mañá as fervenzas do sangue a anegar as mansións internas. Ogallá todos os días pronunciásemos palabras grandes, tenaces, violentas mais, ante todo, palabras infectadas dunha alegría irredutíbel como os sotaques do oeste.
E pois que de palabras falamos, ogallá non pasase un só minuto sen que nos viñesen á cabeza aquelas coas que un monxe irlandés de hai mil e pico anos resumiu o que debe ser (intuímos, sabemos) a felicidade de se sentir vivo e palpitante:

Hoxe síntome envolto pola forza do ceo, a luz do sol, o brillo da lúa, o esplendor do lume, o ímpeto do raio, a velocidade do vento, a profundidade do mar, a estabilidade da terra, a dureza da rocha...

E que tal se facemos un nó nas liñas do tempo e acompañamos o misticismo medieval irlandés con estes impactos de violín ao máis puro estilo McIsaac, quer dicer, tempestuoso, excéntrico, agresivo?

San Pedro de Rocas

2011-03-31T10:18:00.004+01:00

en san pedro de rocas
a invertebrada paciencia do monxe
desceu sobre min

Pangur Ban na abadía de Kells

2011-03-22T19:19:00.004Z

O outro día, nunha especie de celebración doméstica de San Padraig, tiven a oportunidade de ver unha pequena obra mestra da animación recente: O segredo de Kells. Trátase dunha coprodución canadiano-irlandesa que chegou a estar nominada aos Óscar e que conta coa marabillosa achega musical de Kila, nin máis nin menos. Como o seu título indica, o filme fantasea coas circunstancias que puideron rodear a elaboración desa xoia da iluminación medieval que é o Libro de Kells, fundindo datos históricos con suxerentes delirios visuais só concebíbeis na imaxinación dun irlandés. E é que O segredo de Kells é unha fervenza onírica e case surrealista que, sen dúbida, fai necesarios varios retornos para captar todos os detalles artísticos que emerxen alén da trama como pequenas e luminosas illas.
Falaba de datos históricos, ou histórico-míticos, e hainos a feito. Aparecen os mosteiros de Iona e Kells, aparecen San Columba e os viquingos, aparecen Aidan e Crom Cruach, e aparece un peculiar gato branco que non podía ser outro que... Pangur Bán!

Pangur Ban, Pangur Ban, debes ir a onde eu non podo. Os iniciados no mundo monástico (e poético) do primitivo cristianismo irlandés ben saben que Pangur Bán é o nome do gato que protagoniza un dos poemas máis curiosos daquela época, datado no século VIII e composto no entorno da abadía de Reichenau, na actual Alemaña (proba do alcance acadado polos monxes irlandeses no seu labor evanxelizador, ben estudado e acreditado e cuxas relacións co antigo cristianismo galaico aínda pode dar moitas sorpresas). Déixovos aquí o poema en cuestión, que ousei traducir ao romance de noso. Non o fixen directamente a partir das verbas gaélicas en que foi concebido (non me dá a cabeciña para tanto, por desgraza), senón botando man dun excelente e tan capacitado mediador como é Antonio Rivero Taravillo, ese infatigábel tradutor de textos irlandeses ao español.

O branco Pangur e mais eu
exercemos cada un seu oficio:
el aténdelle a cazar,
eu aténdolle á miña arte.

Eu ben prefiro, antes cá fama,
aplicarme no meu libro;
o branco Pangur non me envexa,
el prefire as súas brincadeiras.

Cando -sempre a mesma historia-
estamos sós na casa,
temos en que ocupar o noso enxeño,
cada un nun xogo interminábel.

A miúdo, após reñidos combates,
un rato cae entre as súas redes;
polo que a min respecta, cae na miña rede
unha difícil lei de intrincado sentido.

El dirixe os seus claros e perfectos ollos
aos muros do seu redor;
eu dirixo á fonda sabedoría
os meus límpidos ollos cansos.

Alégrase, con áxil movemento,
cando un rato fica preso na súa gadoupa;
se entendo algo difícil do que gosto,
tamén eu che me vos alegro moito!

Malia estarmos sempre así,
ningún lle estorba ao outro:
cada un gosta do seu oficio,
con eles gozamos ambos os dous.

El é o único señor
do traballo que fai cada día;
a comprender ben o que é difícil
dedico eu o meu traballo.

San Padraig (e II)

2011-03-19T12:23:00.011Z

Se me permitirdes o autoplaxio, e para irlles pondo fin e remate a estes días nucleados ao redor do bon e santo Patricio de Irlanda, recupero aquí un pequeno texto (algo ampliado e corrixido) do meu antigo blogue, relativo ás semellanzas entre o patrón das hibérnicas xentes e algúns dos nosos santos de máis renome. Claro que nisto, como en case todas as demais cousas, doutores ten a Igrexa, e de seguro que algunha burradiña ou esaxeración vai polo medio, mais aínda que o texto non valla un peso, sempre poderá salvarse polas musiquiña con que o acompaño. Son dous temas que ben coñeceredes, e que Carlos Núñez incluíra naquel fermosísimo Almas de Fisterra: a primeira, "Yan Derrien" (só encontrei a versión en francés), fala da peregrinación dun mozo bretón ao santuario de Santiago de Compostela; e a segunda, "Saint Patrick's Polka", fala doutra peregrinación, a da alegría desbordante do Día de San Padraig. Deseguido veredes a relación entre a unha e mais a outra...

"[...] Na nosa terra non podemos ser alleos a esta realidade, sobretodo se temos en conta que, como ben afirma José de Cora no seu Calendario de Galicia, "a historia de San Patrício pode construírse desde Galiza con retallos dos nosos santos e poetas".
Semella incríbel, mais é certo. Moitos dos episodios míticos que protagoniza o padroeiro dos irlandeses nas súas prédicas pola Illa Esmeralda reprodúcense con prodixiosa e suxerente exactitude nestoutra banda do mar, algo que doadamente sorprendería a quen non estea familiarizado cos substratos culturais e ideolóxicos dos pobos galego e irlandés. Deste xeito, a figura de San Padraig é homologábel en moitas ocasións á do apóstolo Santiago, pois ambos os dous foron utilizados (implementados, diriamos hoxe) nos seus respectivos países de adopción para cristianizar uns determinados costumes e uns lugares e paisaxes ás que que estes se encontraban asociados desde a noite dos tempos. Se Santiago (ou Prisciliano, ou Elvis Presley se quixerdes, que máis terá?) descansa baixo as lousas da Catedral de Santiago de Compostela (ese "facho do cristianismo atlántico", como escribira Otero Pedrayo), outro tanto acontece con San Padraig, cuxos restos repousan uns milleiros de quilómetros ao norte, na C atedral de Downpatrick (Ulaidh/Ulster), que non é outra cousa que Dún Padráig, ou "fortaleza de Patricio".
A predicación de Santiago nas terras galaicas (polo demais moi pouco exitosa) está estreitamente ligada ao Pico Sagro (en Boqueixón), noutrora coñecido como monte Ilicino, un enclave dotado de riquísimas pervivencias pagás e polo que vaga o recordo de Pepa a Loba, digo, da raíña Lupa, gardadora de riqueza, dona dos touros bravos, poderosa e selvaxe amante. Pois ben, a montaña sagrada de Croagh Patrick ou Cruach Phádraig (en Mayo, ou Maith Eo en irlandés), inzada de milladoiros por certo, vén sendo a versión irlandesa do noso promontorio galego, ao que lle imita mesmo na feitura. É aí, en Cruach Phádraig, onde se encontra a cama de San Padraig, equiparábel en fondo e forma ao leito de pedra do Santiaguiño do Monte (Padrón), no que seica se deitou o Apóstolo, ao igual que fixeron tantos outros santos galegos e irlandeses en penedos similares (a cama do San Xulián no monte Aloia, a cama de San Guillerme en Fisterra...), vinculados subterraneamente á morte e á fecundidade.

E se no Purgatório de San Padraig, na cova de Station Island (que deu título a un dos poemários máis vibrantes de Seamus Heaney), pode o peregrino superar en vida as penas todas do Purgatorio, deixando así un traballo feito para o momento do transo (ben din os vellos que "traballo feito non corre présa"), outro tanto acontecía na cova de Santiaguiño do Monte e, segundo conta Alonso Romero (que destes temas sabe o que non está escrito), tamén na fisterrá ermida de San Guillerme, non moi lonxe do sartego da Orcavella, que en gaélico se facía chamar Cailleach Bhearra.
Mais os lugares máxicos pouco son sen as palabras que os fan sagrados e, á súa maneira, inmutábeis. E tamén para Santiago e San Padraig foron ditas moitas veces as mesmas palabras e soñadas as mesmas lendas. San Padraig desterrou as serpes do Eire, e outro tanto fixo o alcumado Fillo do Trebón en Galiza. Porén, neste ponto a nosa mitoloxía presenta maior dispersión, pois na Costa da Morte esa expulsión dos ofidios atribúeselle a San Adrán, avatar cristián e barqueiro (con iso xa se di todo) dun vello deus da morte. Foi el quen os fechou a todos baixo a soada Pedra da Serpe de Gondomil (Ponte Ceso), unha cruz de pedra gra fermosamente traballada polos canteiros bergantiñáns e en cuxa base pode observarse a efixie dunha serpe alada. Sincretismo de cultos? Moi probabelmente, aínda que a serpe pareceu ser tallada en tempos relativamente recentes (por recentes queremos dicir hai uns quiñentos anos, aproximadamente). O caso é que unha das cobras fuxiu do marteiro, e o santo perseguiuna até darlle alcance e esmagala co seu proprio pé. Aínda hoxe, no monte Beo (Malpica), pode contemplarse a serpe petrificada, coa pegada de San Adrán afundida no seu lombo.
Como vedes, a San Padraig só lle faltou verse involucrado no asulagamento dalgunha cidade maldita, como o estivo Santiago nos afundimentos de Duio e de Corrubedo (dixo Santiago: "Corro y veo!"), para o podermos venerar como un santo galego máis. De aí a celebrarmos o vindeiro San Padraig cunha boa botella de viño Albariño na mesa tan só hai un paso..."

San Padraig (I)

2011-03-17T13:05:00.006Z

Pois iso, que hoxe é 17 de marzo. E hoxe toca dicer ben alto: Beannachtaí na Féile Pádraig oraibh.

Filoirlandés eu? Madia leva. Moito, e a moita honra. Por iso a xornada de hoxe, unha vez desprovista de toda a parafernalia comercial e folclórica con que a foi revestindo o máis xenuíno capitalismo anglosaxón (o mesmo que nos revende ao dobre de prezo a nosa festa dos Defuntos etiquetada como Halloween, ese mesmo), significa algo especial para min e para cantos formamos esta difusa seita dos filoirlandeses (gosto especialmente deste palabro desde que lla escoitei nunha conferencia ao profesor Moralejo).

Tamén digo que ogallá algún día, non moi afastado no tempo, o Santo André de Teixido ou mesmo o Santiago Apóstolo sexan tan celebrados polo mundo adiante como o é hoxe o vello Padraig. Ogallá. Sería un síntoma impagábel de que algo está a mudar nas cabeciñas desta xente arroutada e difícil do Noroeste. Mais como neste país non sabemos movernos máis aló de Pedrafita sen nos envolver antes na rojigualda e no olé olé, permitídeme contemplar esa posibilidade como algo tan fermoso como remoto e improbábel.
Os irlandeses fan hoxe apoloxía do que son, do que foron, quizais tamén (malia todo canto lles está a chover nos últimos tempos) apoloxía do que han ser. Nosoutros, no lugar deles, fariamos apoloxía, poñamos por caso, do gazpacho e do baile rexional (andaluz, por suposto), todo debidamente ornamentado con algún que outro touro de Osborne e, xa de paso, coa presenza dalgún carismático líder de certo partido hexemónico. Somos así e non hai que facernos.

Por iso quero mellor celebrar hoxe o San Padraig, santiño que, no fin de contas, non deixa de ser un alter ego sintetizado e remasterizado de moitos dos nosos santos tradicionais galegos, vencedores de serpes, asulagadores de cidades e moi amigos de botar unha que outra soneca en inverosímil cama de pedra.
Así que repito: Beannachtaí na Féile Pádraig oraibh. E acompaño os parabéns e os bos desexos con música desa que emerxe directamente dos mananciais das entrañas e que, aínda que sexa por un momentiño, nos redime do peso dos días.

Don Edelmiro ou o pastor de ríos

2011-03-12T09:14:00.005Z

Lembro aqueles tempos como alegres e luminosos, como intensos e feraces. Eléctricos. Comezara a me interesar, unha vez concluídas as vicisitudes da licenciatura, por esa cousa chamada "toponimia", que algún profesor meu chegara a etiquetar como "unha rama da paralingüística". Iso en absoluto chegou a me acovardar. Unha das características esenciais do meu périplo vital é que sempre opto pola vía máis marxinal, polas estradas secundarias que a miúdo van morrer a algunha gándara erma e solitaria. Dicir que estudei Filoloxía Galega é, se cadra, o exemplo máis ilustrativo do que veño de dicir.

Mais o caso foi que, neses momentos iniciáticos, cando a intuición é practicamente o único criterio fiábel con que contamos, as miñas mans foron dar a un libro en cuxa capa azul celeste rezaba un título boscoso e remoto como unha lenda antiga: Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega. Embarcarme na súa lectura foi ao comezo un labor equiparábel para min ao de quen vai arrincando un a un o significado dun xeroglífico. Posteriormente, moi devagariño, fun desentrañando o significado de moitas cousas, de moitos termos opacos, funme familiarizando con raíces do vello europeo, con nomes de ríos que foron ou son ou puideron ser. Sorprendinme do sabor que deixaba na lingua a lama, a braña, o regato lizgairo, a lagoa de inverno, a sabedoría das augas en definitiva.
Poucos meses máis tarde puiden asistir no Congreso de Onomástica Galega de Pontevedra a unha conferencia do autor daquel libro de capa azul celeste. Chamábase Edelmiro Bascuas, e lucía a estética dun deses magníficos mais inalcazábeis catedráticos doutrora. Por iso foi unha gratísima sorpresa comprobar como o seu xeito de falar, de se expresar, de se comportar, de responder ás preguntas formuladas, ía desactivando un por un todo canto prexuízo se puidese desprender daquela pulcritude de traxe e gravata.
Comezou a me caer ben don Edelmiro.
E aínda mellor me caeu uns anos despois, cando volvín coincidir con el nunha conferencia de Francesco Benozzo no Consello da Cultura Galega. Discreto, tímido, receoso de eclipsar a ninguén. Eu daquela, despois de varias experiencias no campo de batalla da investigación filolóxica, xa tiña bagaxe abondo como para saber que esas características debían ser admiradas como auténticas virtudes, e que esas virtudes resultaban verdadeiramente inusitadas e pouco frecuentes neste micromundo en que nos movemos.
Porque era don Edelmiro Bascuas unha persoa alta e venerábel, mais, a diferenza doutros moitos que se prezan do mesmo, de don Edelmiro case non se dan encontrado fotos no Google. E até un mes despois do seu pasamento, moitos non soubemos do lutuoso suceso. Son datos sintomáticos. El falou a través do seu traballo e das súas moitas páxinas impresas; falou a través da lama, da braña, do regato lizgairo e da lagoa de inverno. Hai quen di que nalgunha ocasión chegaron a lle saír dos beizos un par de salmóns encarnados, mais o conto ten trazas de cunqueirada...

Non souben da súa doenza até o pasado mes de setembro, precisamente no día en que defendín a miña tese. Ese home traballou o que non está escrito, dixo Moralejo, con sinceridade triste.
Así que, na espera por outras homenaxes mellores e máis dignas, eu vou deixar aquí hoxe a miña, agardando que o eco estas músicas (dun bretón de alma galega chamado Alan Stivell) alcance as luminosas illas occidentais onde don Edelmiro, lonxe de repousar, xa andará a procurar outras augas, outros ríos, outras sabedorías.

O sangue das olivas, a tolerancia dos corvos

2011-02-16T12:43:00.003Z

Lémbranos hoxe o amigo Innisfree a figura e a lembranza dun deses poetas-guerreiros que só poden parir os megálitos da afastada Irlanda. Un deses homes que vían estrañas e iniciáticas semellanzas entre a anatomía da pena e a do fusil, entre o cheiro á tinta e o recendo á pólvora. Deses tolos doutrora que, parafrasando a Jean Markale no seu traballo sobre a poesía antiga irlandesa, retorcen a imaxe poética e arrebólana coma unha arma contra os ollos de quen le, ou de quen se precipita na lectura. Imaxes duras, contundentes, oníricas por veces, que, como no poema de Thomas Kinsella, arden no cérebro e sementan o desconcerto entre as grisáceas tropas que por nós agardan, asentadas no páramo, mastigando osamias de balea.

Chamábase Charles Donnelly, facía parte da famosísima Quince Brigade que loitou na España contra a sublevación fascista e deixou a vida na batalla do Jarama, alí onde se percatou de que até as mesmísimas olivas eran capaces de sangrar. Even the olives were bleeding.
E das mesmas leiras de Innisfree vou roubar un poema deste Charles Donnelly e vou ousar polo en chafalleiro romance galego, pois na nosa lingua sempre tivemos querencia polos corvos, sexan os de Owen/Xallas (que se han deixar caer por aquí en breve), sexan os que Cunqueiro coñeceu pola comarca mirandesa.
Mais coidado, porque estes corvos traen os fígados abertos de par en par e por eles supuran os residuos dunha guerra que rematou e non rematou...

A tolerancia dos corvos

A morte chega abundante desde problemas
resoltos sobre o mapa, desde sabias disposicións,
desde ángulos de elevación e de tiro;

chega inocente desde artiluxios que os nenos
quererían usar e gardar debaixo da almofada,
e inocentemente empala calquer corpo.

Após a carne cae tamén a mente,
sae o pensamento da mente e tronzan
os proxectos enfocados cara á degoirada meta.

Detense o avanzo do veleno nos nervos.
Colapso da disciplina.
O corpo xa só agarda a tolerancia dos corvos.

Na fundación do día

2011-02-14T12:30:00.004Z

De como os dedos poden invocar sobre o coiro a máis fermosa das tempestades. De como as eguas poboaron as sombras do mosteiro mentres o chamán profería berros grandísimos desde os ríos do bronce. De como o sangue se acumula nos límites do ollo e a boca nos sabe ao pan granítico doutrora. De como os corvos e as lagoas e as feridas. De como canta Rónan Ó Snodaigh (que ben podería ser Torvo Donohue) e se desboca o día.
Bo comezo de semana!

Mundo celta, capital Glasgow

2011-01-24T08:39:00.006Z

Botou a andar o Celtic Connections, ese evento que, xunto co Festival de Lorient, serve para lles tomar a temperatura aos proxectos musicais que se están a cocer ao redor do Arco Atlántico, e mesmo noutras latitudes teoricamente moito máis afastadas (unha boa proba disto é a atención que este ano está a recibir no festival a música gospel). Un séntese convencido de que, simplemente polo pracer de ver a Galiza involucrada en acontecementos desta envergadura e repercusión, xa paga a pena contarse entre as filas dos celtistas (ou celtófilos ou atlantófilos ou calquera outro neoloxismo co que me quixeren alcumar as súas señorías).
E é que Galiza está en Glasgow, madia leva a estar! A sonoridade e a sensibilidade dalgunhas das nosas mellores bandas póñenlle o ramiño de pirixel ao balbordo que estes días se deixa sentir polas rúas e polos cenarios da capital obreira da Escocia. Por aló anda Anxo Lorenzo (que compartirá concerto cos seus amigos de Dáimh), e por aló andan tamén Son de Seu, A Banda das Crechas e mais os Fía Na Roca, que aproveitaron a ocasión para se despedir do seu público (a alguén se lle ocorre algo mellor que dar un concerto de despedida no marco do Celtic Connections?).
E os que non podemos andar estes días por Glasgow sempre podemos procurar consolo no Youtube e agardar a tempos mellores e a ocasións máis propicias para nos deixar caer por aló...

Viaxe ás raíces da turba con Seamus Heaney

2011-01-21T08:02:00.004Z

Decateime de que, desde que hai case dous anos rocei estas ciber-leiras que deixara a monte, aínda non se deixou caer por elas un dos meus poetas de cabeceira, asiduo seareiro doutra tenza que tiven e criado (como non!) en irlandesas brañas. Refírome a Seamus Heaney. Vai tamén para dous anos que asistín a un recital seu no Círculo de las Artes de Madrid, aproveitando a histórica e excepcional alineación planetaria que fixo coincidir a súa presenza na capital do Imperio Pequeno coa nosa asistencia a un congreso de Lingüística.
Unha persoa entrañábel, o vello Seamus. Coma un avó que axeita o seu corpo miúdo e pálido no escano da lareira e fai tronar a súa voz con versos poderosísimos, manchados de patacas, de fariña, de turba, de pistolas, de sementes, de teitos de palla, de linguas e pántanos, de épicas anguías e de brutais ostras...
Coma un avó, talmente. Un avó que, finalizada a exhibición da palabra, tirou de pena para me asinar o meu exemplar en galego de Field Work, e estirou a man para recibir un exemplar das miñas Crónicas Chairegas. Aínda non sei de onde tirei o valor para tal ousadía, para tan irlandesa temeridade, mais o certo é que é hoxe o día que respiro con dificuldade cando penso que nalgún sombrío recanto dos andeis de Seamus Heaney habita un fragmento dos meus delirios literarios doutrora. Malia a certeza de que nin sequera chegou a ler media páxina e de que nunca saberá o que significa o título. Malia iso, o subidón non mo quita ninguén!
Moito teño falado do que me di e do que me significa a poesía (ou, cando menos, certa poesía) do vello Seamus, así que non me vou demorar máis no tema. Hoxe simplemente quería compartir convosco un dos meus poemas predilectos, máis rico, máis cargado de potencia mítica. Intitúlase "Digging" (A cavar), e foi precisamente co que arrincou aquel mítico recital madrileño. Non se me ocorre xeito mellor de lle dar a benvida á fin de semana!

A cavar (Digging)

Entre o índice e o polgar
repousa a miña pluma, cómoda coma unha pistola.

Baixo a miña xanela, o son áspero e limpo
da pa a se afundir no pedregullo:
meu pai cava. Miro para el

até que o seu lombo tenso se anasa
entre os eidos, e renace vinte anos lonxe
a se debruzar ritmicamente nos sucos das patacas
onde cavaba.

Afirmábase torpe a bota no canto da pa, facía palanca
o cabo seguro contra o interior do xeonllo.
El arrincaba as más herbas, enterraba fondo o gume brillante
para espallar as patacas novas que nós recolliamos,
amando aquela dureza fresca nas nosas mans.

Aquel petrucio sabía traballar coa pa.
Coma o seu vello.

Meu avó cortaba máis turba nun día
que calquera outro home nas gándaras de Toner.
Nunha ocasión leveille leite nunha botella,
tapada de xeito chafalleiro con papel. Púxose dereito
para o beber, e axiña volveu anicarse,
a rañar e cortar con aquel xeito, erguendo as felpas
por riba do ombro, indo cara abaixo
pola turba boa. Cavando.

O cheiro frío do balor da pataca, a labazada
na turba enchoupada ao se esmagar, os cortes secos dun gume
através das vívidas raiceiras despertas na miña memoria.

Mais eu non teño pa para seguir a homes coma aqueles.

Entre o índice e o polgar
repousa compacta a miña pluma.
Cavarei con ela.

E seguimos a soar

2011-01-16T20:47:00.003Z

Comecemos pois o ano e fagámolo coa sonoridade de grupos e propostas novas que van arrequentando o mosaico da nosa música. Assembly Point, Riobó e Tonecho Castelos & Pablo Esqueira. Propostas de directo, de locais pequenos e sonoridades potentes e compactas, desas que se deixan acompañar moito ben polo celme dunha cervexa do país.

O Apalpador, o sol, o inverno...

2010-12-28T07:55:00.006Z

Desde hai uns anos o Apalpador conseguiu asentarse como unha marca de identidade do Nadal galego, mesmo en sectores en principio bastante afastados (no ideolóxico, mais non só) daqueles dos que partiu o proceso de revitalización e reivindicación desta figura da mitoloxía popular courelá. Claro que sempre hai persoas remisas, pailáns de patacón que viven ancorados nos seus pseudo-discursos directamente importados da meseta e que ven ameazas e inventos do nacionalismo radical por toda a parte, agás (faltaría máis!) nos grandes tótems da cultura oficial e españolísima. Porque seica o Apalpador é unha invención, ou un plaxio do Olentzero batasuno (digooo, basco), ou como pouco unha distorsión do que non era máis ca un cocón para espantar os cativos. Ora, os símbolos culturais españois xurdiron puros e inmutábeis cando don Pelayo aínda arrastraba o cordón umbilical. Lóxico que estes palleiráns boten a lingua a pacer precisamente agora. Non deixa de ser un sinal de que algo como o Apalpador (símbolo non só do Nadal galego, senón tamén dun xeito radicalmente distinto de entender o Nadal!) está a conseguir un grao alto de aceptación social sen necesidade de pedir certificados oficiais nin de pagar portaxes en Madrid ou Hollywood. E iso non o poden aturar, xa ora!

Mais eu non quería falar de caspa nin de papanatas, senón do Apalpador e do sol e das grandes toradas estalando nas lareiras mentres cae a xeada no mundo. Porque o Apalpador vén de moi atrás, e como tantos outros temas da nosa tradición non deixa de ser transformación de mitos moito máis arcaicos. O entrañábel carboeiro que fuma en cachimbo e arrastra as súas chinelas polas devesas adiante preséntasenos como decantación de vellas simboloxías solares, e así o viu José André Lôpez Gonçález no seu estudo sobre o Apalpador, verdadeiro fito inaugural na recuperación deste personaxe e que estes días estiven a reler con delectación. Déixovos aquí un pequeno extracto no que o Apalpador aparece relacionado cun rito fermosísimo ao meu ver, como é a torada de Nadal.

O Apalpador e a torada de Natal_____________________

[...] Um rito pan-indoeuropeu mergulhado na noite dos tempos ligado a nosso personagem, como a seguir observaremos, é o da torada de Natal, da que tem escrevido inesquecíveis páginas Sir James George Frazer. O senhor Benigno da casa de Cela de Romeor do Caurel assinalou-me que quando ele era moço ainda traziam desde A Devesa para as casas uma torada bastante grossa para alimentar o lume de Natal, acrescentando: "Ninguém, durante este tempo, não devia jurar, nem zangar-se, nem bater nas crianças, nem nos animais. Depois de se cantar Os Reis -cá vinha-che gente desde Santim, de Zanfoga e mesmo de Busmaior-, punham-se às portas das cortes as cinzas do tarulo para que o gado passasse por cima. Assim espantavam-se-lhes as doenças". O senhor havia ter em torno dos oitenta anos quando recolhi o rito em 1988. Ele, camponês, nunca saíra do Caurel fora do serviço militar.

Aqui se mostram os caracteres apotropáicos, isto é, o vigor protector, directamente sobre os animais e de modo indirecto sobre a gente, do ritual. Que este rito tem sido operante também em Bezerreã e em Cervantes, assegura-o D. Jesus Rodríguez López em Supersticiones de Galicia, livro publicado em 1910. Em Portugal há o costume de prender dos ramos das árvores figuras a anunciar o Natal que depois são queimadas diante da Igreja. No Douro há a tradição de queimar uma árvore inteira na lareira. Nas Beiras, tanto a Alta quanto a Baixa, a árvore conhecida como o Madeiro do Menino-Jesus, é queimada na praça aos doze toques da meia noite, salta-se depois sobre o braseiro à par que se cantam as Janeiras. Antigamente o povo todo da aldeia comia, bebia e dançava à volta do fogo, a seguir à missa do galo, entrando a diversão pela noite dentro.

D. Julio Caro Baroja e D. José Miguel de Barandiarán, com muita sabedoria e atenção, têm atestado e estudado o tema da árvore do Natal e dos assuntos ligados a ele no País Basco. Mesmamente o antropólogo Caro Baroja informa da sua vitalidade em Aragão, Andaluzia, Castela, Catalunha, na França -onde muito tem batalhado Jean Batiste Thiers, cura de Vibraie e açoite de superstições- e igual na Itália. Na Toscana é mesmo nomeado Ceppo (toro da árvore cortada) o dia 25 de Dezembro. Ficam de acordo todos os etnólogos em que a queima do toro de Natal tem uma ligação ineludível com as representações solares (o Sol, produtor da luz e da vida em correspondência com a vegetação firma-se nos solstícios como se torna evidente nas festas de São João no solstício do verão), ritos mergulhados na profundidade da noite dos tempos. Mesmo a árvore de luzes, tão usual hoje em todos os fogares cidadãos, que veu a nós desde a Germânia, não vem ser mais, em rigor, que a velha queima da torada de Natal milenária, fortemente deformada desta volta por uma comercialização abusiva e a papa-moscas mimetização da pseudo-cultura holiwoodiana.

O Apalpador, com as funções atribuídas de carvoeiro, isto é, trançador de árvores, subministrador do lume (floresta-luz-calor) e doador de castanhas, possui as mesmas virtudes apotropáicas postas na queima dos madeiros, isto é, anunciador da fartura, da protecção, da aliança com a boa fortuna. [...]

James McPherson ou o violín esnaquizado

2010-12-18T13:58:00.007Z

Foi unha desas historias de que tanto gostan os escoceses. Chamábase James McPherson e naceu aló por 1675, fillo dunha xitana e dun terratenente das Terras Altas, o soberbio McPherson de Invereshie. James, home forzudo e de espada rápida, chegou a ser violinista de renome, mais esas inquedanzas musicais non lle impediron converterse tamén no líder dunha banda de xitanos que fixo delitos e falcatruadas varias por todo o norleste escocés, desde Moray a Aberdeenshire. Cómpre aclarar canto antes que estes delincuentes entraban na tan celebrada categoría dos "bos ladróns", pois todo canto sobraba dos seus roubos e saqueos (que foron moitos e frecuentes, a xulgar polas fontes) era relixiosamente repartido entre os menos agrazados pola fortuna. Mais sendo violinista e ladrón, era cuestión de tempo que os fados se volvesen na súa contra e lle despexasen moi solícitos o camiño da forca.
E así foi. Certo día fixérono preso na localidade de Keith, despois dunha persecución polas rúas digna dun telexornal ianque e que só concluíu cando unha muller lle guindou por riba unha saba ao coitado do James, facilitando a súa captura e selando a súa perdición. Foi xulgado en Banff, declarado culpábel e condenado polos maxistrados a morrer na devandita forca, que de seguro agardaba impaciente e nerviosa polo pescozo de tan insigne persoeiro (xa o dixo Hamlet con acento mariñao: Fan agora tan ásperos espartos!). Chegado o día da execución, os maxistrados souberon por ocultas canles que estaba a piques de chegar desde Aberdeen un emisario co indulto para James McPherson (non hai historia de execucións na que non medie un indulto, ben o sabemos os que algún día pasamos pola Ponte do Pasatempo). Como non podían permitir baixo ningún concepto que un ladrón violinista (e xitano por vía materna!) se salvase dos ásperos espartos de Escocia, os maxistrados mandaron adiantar o reloxo da vila vinte minutos, para que James McPherson fose executado antes tempo. Xa no cadafalso, diante da multitude, McPherson sacou o seu violín e tocou o lamento que compuxera na véspera na escuridade da súa masmorra. O famoso Lamento de McPherson. Concluída a peza, ergueu o instrumento e ofreceullo a alguén do seu clan que fose quen de tocalo coma el. Ante o silencio xeral, berrou: Pois ninguén ha tocar nunca máis o violín de McPherson!, e dito isto partiu o violín en dous con grande violencia. Neste punto diverxen as crónicas, pois hai quen di que escachou o instrumento contra o seu propio xeonllo, e hai quen opina que utilizou para tal mester a cabeza do propio verdugo. Sexa como for, aquel día foi pendurado James McPherson, a quen imaxinamos orgulloso e escuro pendurado no medio da praza de Banff, coa viruxe dos páramos escoceses facendo rinchar as cordas rotas do violín.

Ten epílogo este conto, ou máis ben epílogos. O violín roto (que símbolo!) aínda se conserva hoxe no museo do clan McPherson, e, aínda que non nos consta tal extremo, cremos que ben debería ser obxecto de veneración e aínda se me apurades de devota romaría. Coma aquelas harpas rotas que apodrecían hai tempo debaixo das camas dos derradeiros harpistas galeses. E en Banff hai un coñecido café chamado The Broken Fiddle, que aínda así non deixa de ser cativa homenaxe a tan poderosa cousa como alí aconteceu. O outro epílogo fálanos de xustiza poética e dunha certa orde no mundo: os maxistrados que xulgaron a James McPherson foron castigados pola súa maldade, de xeito que o reloxo da vila de Banff permaneceu cos seus vinte minutos de atraso durante varios anos, do cal se supón que os seus veciños vivirían todo ese tempo inmersos nun caos de retrasos e anacronías varias, algo sempre moi malo de levar para un británico. Aínda hoxe se cre que o reloxo da localidade veciña de Macduff ten tapada a súa cara noroccidental para que as xentes de Banff non poidan saber por el cal é a hora correcta en que viven.

E o Lamento de McPherson? Pois o lamento dese medio xitano é unha desas pezas clásicas da música escocesa, e o mesmísimo Robert Burns, vate nacional da Escocia, chegou a facer unha versión del. Martyn Bennett, no seu testamento musical Grit, resgatou este lamento na voz doutro músico popular escocés, Jimmy McBeath, e rodeouno do que Hamish Henderson chamou new brave music. O resultado é este "Rant", tan desconcertante como sublime.

O adeus do gaiteiro

2010-12-18T11:53:00.004Z

En memoria do señor Paco de Escornabois, grande gaiteiro, que onte nos deixou á idade de 86 anos e que destas horas xa estará a facer romaría na parroquia dos defuntos.

De raíces atlánticas e saiva nova: "Celtic Roots"

2010-12-09T17:31:00.005Z

Que para que serve o "celtismo", a "música celta" e demais?
Pois, entre outras cousas do comer, para pór en marcha proxectos tan xeitosos coma este.

Cabalga o inverno por riba dos valados

2010-12-06T23:46:00.005Z

Ninguén mellor que Uxío Novoneyra, seareiro habitual destas leiras de arxila, para falarnos destes días de invernía e do que os homes fan e soñan entre o frío da neve e a ensoñación morna das lareiras.

Eí vein os cordeiros fiar os cordallos!
Acabáronse os traballos.
Viñeron as neves. Veo a chuvia i o vento
pre quen non pode estar drento.

Eu no meu
cada un no seu
teña pan teña leña
teña erba pros bois
e despois
veña o que veña:
É o prego
do labrego.

Cebalos cochos matalos
salalos i afumalos.
Ir derretendo na grasa...
Ir achegando na brasa...
Sempre hai que facer na casa.

Cunqueiro, Irlanda e o lume outonizo

2010-12-06T22:33:00.013Z

Hai un par de meses redescubrín pola casa unha pequena colectánea de artigos publicados por Álvaro Cunqueiro no xornal El Progreso (xa sabedes, o de "Lugo y su provincia"). O exemplar é de presenza bastante modesta e, se me perdoades a maldade, mesmo de feitura un algo cutralleira. Tanto a maquetación como o tipo de letra deixan abondo que desexar, e a cor entre marela e alaranxada da capa atrae a atención a poder de mancar na vista. De todos os xeitos, tratándose de don Álvaro, pouco importa a presenza e moito a esencia: o que realmente embebeda deste cativo exemplar é o que nel hai escrito, ese universo feraz e incontrolábel que vai desaugar, un pouco quizais como o Masma ou calquera outro poderoso río de lealdades cantábricas, no pote onde Merlín compón feitizos e esconxura mundos. Nesas escasas cen páxinas (nin a elas chega) ilústranos Cunqueiro sobre menciñeiros e normandos, sobre trobadores e reis traizoados, e conclúe que o home, ese animal feble e solitario que apetece a liberdade, que dixo Rousseau, tende á luz por arriba, mais por abaixo bota raíces innumerábeis. Estaría ben lembrar esta verdade con máis frecuencia do que o facemos.

Mais se hai algo do que Cunqueiro sempre soubo falar, desde a ensoñación e o agarimo, é do outono, e nada menos podía agardarse del, insigne catador de polbo e seareiro insubornábel das súas San Lucas, que a el lle deben moito do que foron e son hoxe en día. Resgato pois desta colectánea un texto no que don Álvaro mitoloxiza e explica o outono tomando emprestados os sempre radicais sotaques irlandeses, eses dos que tanto gostamos por estas leiras de arxila. E acompañamos as palabras con músicas que, cando menos na miña lembranza, traen enguedellada a memoria da lareira tranquila nas noites de temporal.

Historias do outono e as súas chuvias______________

[...] E naceu o outono. Pelexaron unha vez en Irlanda vintesete reis contra trinta e tres, e pasados cinco días de batalla só ficaban vivos, aínda que feridos, oito. Decidiron dirixirse a Tara para curarse, declarando treguas. Unha vez en Tara, despois de escoitar un harpista que cantou fazañas dos fenianos campións e como Conan puxo paz na illa obrigando ás espadas a araren a terra primeiro e a ceifaren a cebada e mais o centeo despois, acordaron asinar a paz e repartir Irlanda. Mais non se puñan de acordo no reparto das terras, e moito menos das copas de óso e ouro dos reis mortos, e dos libros encadernados en prata que os acompañaran á batalla. Como non se puñan de acordo no reparto de Irlanda, dixéronse: Por que non nos repartimos o mundo todo? Caedmin, fillo de Donasta, fixo a pergunta.
E comezaron por repartir as estacións. Mais estas eran soamente catro, e os reis eran oito. Estabeleceron que o máis novo e o máis ancián escollesen unha estación en común os primeiros. Apartáronse o mozo e mais o ancián a deliberar. A primavera é a guerra e a morte, dixo o ancián, aínda que sexa igualmente o prado florido e a canción da rula. O verán é o mar e a batalla lonxe do lar, aínda que sexa tamén o día da sega e a noite do rouxinol. A min ponme medo o inverno polos meus moitos anos de frío e á fame. Pidamos o outono. O home volve ao fogar desde o mar, e atopa muller e fillos á porta da súa casa.
O máis ancián e o máis novo pediron o outono, e entón os outros dixéronlles que conviña que co outono levasen as chuvias, os lobatos e a metade das longas noites. Aceptaron o ancián e mais o mozo e retiráronse cara ao Oeste, a tomar posesión da súa parte, deixando os outros que repartisen a primavera, o verán e o inverno. O rei ancián morreu antes de chegar á primeira chuvia de setembro, mais o rei mozo, que era hábil xenete, logrou dominar o cabalo que traía polo aire, arrastrando as escuras nubes, e embridou para sempre as chuvias. Cando chovía en Irlanda adoitaba dicirse: Bachy, o Mozo, anda entre nós. Bachy, Manto Vermello, casou cunha filla do vento do Oeste, o vento da oda de Shelley, o selvaxe vento, e tivo dela tres fillos: Folla Seca, Noite Longa e Doce Lume. É dicir, dúas mulleres e un home. Cando esteades na casa, nestes días de outono, sentados ao redor do lume, mentres fóra chove e o vento arrastra as follas secas contra a porta, dicide: Escolleu ben o seu reino, a súa muller e mais os seus fillos Bachy Manto Vermello. E aseguran que Bachy, que está montado no cabalo da chuvia, escoita esta louvanza e mándalle ao seu fillo varón que arda ledo e quente naquel fogar. De Bachy dise esta canción:

Vento casou con chuvia,
o corvo agóchase no bosque.
Non tema o home, que o fillo
de Bachy é xeneroso en aloumiños.
O neno e a cervexa dormen ao seu carón.
E o lume gosta de oír falar o home.

Música de Defuntos (III)

2010-11-18T14:54:00.005Z

Non dorme McCrimmon. Estraños metais asáltano na noite. Cabalos antigos coma a dor bradan desde cada recanto de Dunvegan. Sabe que non ha voltar. Sente a presión de cincuenta lanzas a esgazarlle cada fibra do seu peito, e sabe que todo retorno será imposíbel. Sente o río do sangue desbordándose coma as lagoas que noutrora admirara nos invernos do páramo, cando o corvo irrompe desde o xeo e as árbores son eléctricas, e sabe que non ha voltar.
Os ouvidos énchenseche co estalar dos teus propios ósos, McCrimmon. Ti, o brazo dereito, o ben amado, a alegría das noites e o estrondo dos seráns, o que endexamais ha voltar.

(Versión feita por Alyth McCormack do célebre "Cumha Mhic Criommain" e contido no seu disco "An Iomall / The Edge" do ano 2001. A min aínda hoxe se me pon o pelo de punta ao escoitalo.)

Música de Defuntos (II)

2010-11-02T12:21:00.004Z

Pasou a noite (ou aínda está por pasar?), mais non o tempo das luces intuídas na entrada do túmulo. Ese tempo de ánimas e defuntos aínda se ha prolongar cando menos até o Santo André, que lle pon o ramo ao bendito mes.
E así como a memoria dos ausentes e dos poboadores do Sidh vaga nestes días polas comarcas dos vivos, tamén nosoutros imos deixarnos levar até terras fistérricas da Armórica, onde non é difícil escoitar o estrondo do Ankou por camiños ben similares aos que Cunqueiro ensoñou desde o seu retiro de Mondoñedo. Ou onde os mortos emerxen como xigantes ensanguentados entre o o toxo montesío para falar en cousas antigas e sabias con Amaury Home Santo, naquela Bretaña Esmeraldina de Ferrín.
E habemos de viaxar até a Bretaña nesa barca de pedra que é a voz de Denez Prigent, ritual e obsesiva neste tema chamado "Daouzek huñvre" ("Doce soños", en romance galaico). Nel, sete ánimas extraviadas camiñan en liña ao longo dun erv, ou sexa, dun deses camiños que conectan unha insua coa terra firme e que só se poden transitar con maré baixa. Non é de estrañar que a imaxinación enfermiza do celta quixese ver neses camiños (ao igual que no ulmo ou no pántano), vencellos entre a terra e a auga, entre os vivos e os mortos, entre os países do Alén e do Aquén. Sabémolo ben neste Noroeste zarrapicado de illas que son, ou foron (e han volver ser?) morada de deuses e de estadeas.
Kenavo!

Músicas de Defuntos (I)

2010-10-28T10:52:00.006+01:00

Final que é comezo. Morte a enlazar coa vida. Como facer o amor en leitos de granito, como encher a boca coa épica dos trasavós.
Defuntos, ou Santos, ou Samhain, ou Samonios, a fin do verán e da luz e das lavercas. A invernía precipítase sobre o mundo: terra lenta, enchoupada, fulgores decadentes, espellos rotos zarrapican a paisaxe. Tamén dentro das casas, dos fogares, das lareiras de outrora, hai algo que cambia. Afrouxan os gonzos e as castañas estalican dolorosamente entre a música barroca do lume vello de sempre. Cada castaña que comas, meu ben, mo thobar, é unha alma que arrincas do inferno. Cada castaña que estoupa, unha alma que se perde para sempre. Así de doado agroma o trasmundo tan preto dos pratos fumegantes de caldo, do touciño recendente, das raíces do pan, das caras inchadas e coloradas coma cabazas. Pois o Alén latexa nas lacenas, nas maos dos mortos, nos ollos do gato, no silencio da artesa e da mazaroca e da pataca.
Agora, nesta noite que comeza, cando os sidhe saen estragar as amoras derradeiras e do corazón do túmulo emerxen as voces e os cánticos e o ferro. Cando as xentes de meu, aló en terra de Soneira, tallaban grandes cabazas que puñan enriba dos chantos da Casqueira, para espanto dos camiñantes e gargallada dos trasnos. Cando outras xentes que tamén son de meu, aló en terra de Montes, soben a Portalén e parolan do divino e do humano con algunha bisavoa riseira de branquísimos cabelos e negra touca. Cando os pícaros de Mondoñedo saían pedir porta por porta o migallo, e o padre Vázquez de Orjas procuraba con desespero e cobiza aquel ouro sagrado dos gentiles galigrecos.
Non esquezas, meu ben, pois esta noite que se achega a memoria e a lembranza é necesaria e todo desemboca nela. E lembra así dispoñer un prato máis á mesa, e deixar a porta entreaberta por se unha almiña dos teus quixese vir quentarse ao teu lume, e non te tente o demo de varrer a cociña! E ogallá recuperes aquel músculo do desenfreo e do trance, dos rostos deformados e ruborizados pola augardente, das palabras esvarando coma poldros selvaxes en Morgadáns ou na Capelada. Da orxía que libera e comunica.
Porque é esta noite axeitada para Ver e Contar.

("A Noite Pecha", do álbume Almas de Fisterra de Carlos Núñez. O tema conta coa colaboración de Alan Stivell, na súa única incursión cantando en lingua galega)

Cantiga de berce de Grainné por Diarmaid

2010-10-22T22:23:00.007+01:00

E a poderosa Grainné aferrollou coas súas palabras o belo Diarmaid Ó Duibhné, guerreiro predilecto de Finn Mac Cumal, e arrastouno canda a ela polos camiños adiante, fuxindo da amargura e da espiña e do frío leito de El-Rei, que mal haxa.
Nas chairas do oeste habita o inverno. Hai xeo no peteiro dos corvos. A neve cobre como unha mai calada os esqueletes das casas derradeiras. Saben os amantes que Finn levará o dedo polgar á boca e, trabando nel até a medula, coñecerá o seu paradoiro exacto e lanzarase furioso á súa persecución. Mais, contodo, Grainné fai descender a Diarmaid do seu cabalo e acólleo no colo mentres a noite e a tempestade van entrando nos seus corpos. Ela, entón, deposita nos ouvidos do seu amado xabaril dos combates esta cantiga de berce. Unha respiración antiga, de vara de xesta e turba adormecida, parece acompañar cada palabra de Grainné, a fermosa e desgrazada, que canta e canta e canta...

Durme un pouco, só un pouco,
e nada temas,
home a quen lle entreguei o meu amor,
Diarmaid, fillo de Ó Duibhné.
Durme aquí profunda, profundamente,
fillo de Ó Duibhné, nobre Diarmaid,
eu velarei o teu repouso,
encantador fillo de Ó Duibhné...
Permanecerei vixiándote,
muralla de combate do oeste,
o meu corazón escachará coa dor
se algunha vez me faltares.
Separarnos sería separar
o neno da súa mai,
desterrar a alma do corpo,
guerreiro do fermoso lago Garman...
O cervo, ao leste, non dorme,
non deixa de bradar
entre os matos dos paxaros negros.
Non quere durmir.
A cerva sen cornos non dorme,
xeme polo seu cativiño,
corre por entre os toxos,
non dorme no seu tobo.
O vivaz pardal non dorme
no curuto das árbores de belas ramas.
O tempo é ruidoso aquí...
Esta noite non dorme a pita do monte
nas landas varridas polo vento.
Na cuíña o seu berro é doce e claro.
Xunto aos regatos non dorme...

(Hughes de Courson púxolle música a este poema do ciclo fenniano irlandés no seu O'Stravaganza, traballo estraño e visionario que hibrida melodías irlandesas e do barroco veneciano. E dese xeito, Diarmaid e Grainné pisaron os esplendorosos salóns daquela Europa do setecento).

Trip to Asturies

2010-10-20T10:46:00.003+01:00

Hoxe apetece simplemente sentar á raxeira deste outubro que foxe e render os ouvidos á sinxeleza e á potencia destas sonoridades vindas de alén Eo...
(A todo isto, todos os afeccionados ao folque coñeceredes os músicos, mais por se acaso: Alberto Ablanedo ao bouzouki, Borja Baragaño á frauta, Dolfu R. Fernández no violín e Alberto Abad ao bodhran).

Outono

2010-09-24T09:59:00.006+01:00

E fíxose o outono, a seronda, a primavera do inverno, co seu estroupelear de ourizos e o seu renacer de lareiras, que xa as noites ameazan xeada e lobo. O ollo do lume a reabrirse desde as profundidades neolíticas, desde Kildare até o Morrazo, desde Moraime até Dumferline. Recendo a millo e cabazas. Texturas que se transforman.
En breve, nunhas semanas tan só, habemos de ir ao San Froilán catar o viño novo subido desde Chantada, mentres o polbo nos incendia as bocas cunha cadencia medieval e desexada coma un sol branco. A folla seca, pletórica nas luces do verán, alfombraranos eses moitos camiños que aínda restan por andar.
E, mentres e non, a música...

Monte Torán ou apalpando as pisadas da Vella

2010-09-02T15:20:00.017+01:00

Ascendes a modo polo camiño que conduce cara á ermida de Monte Torán (onde os tolos van), en Bamiro, en terra vella de Soneira. O sol asexa por veces tras as nubes, esas que nos deixaron por sorpresa o primeiro zarzallo de agosto, mentres os océanos de millo e campanarios graníticos van desaparecendo tras o eucalipto e o piñeiro. Resisten as amoras, as primeiras do ano, que introduces na boca aínda sabendo do seu corazón agre, aínda difuso e por definir. O son da vara marca un ritmo de rito renovado, millentas veces repetido nese mesmo lugar, e entendes ou cando menos intúes certas orixes.

E entón chegas, digamos que case por sorpresa, ao lugar máxico, centro do mundo, cumio de granito, e admiras e veneras por vez primeira esas pedras que unha moura trouxo na súa cabeza para depositalas alí. A moura que hoxe é a Virxe mais que moito antes foi a Vella, a Orcavella, a Cailleach Bhearra, dona do inverno e da roca e da morada derradeira. Levan alí aquelas pedras desde moito antes de que a vara de bidueiro comezase a tripar no camiño que ascende até elas. Desde o comezo, desde o tempo en que todo comezaba e se recoñecía e as cousas tiñan o pálpito agre das amoras aínda sen madurar. En redutos así, o mundo é extraordinariamente novo e antigo a un tempo, tal e como o lembran as xentes que aprenderon a explicalo ao pé dunha lareira.
Así que venéralas (as pedras) desde o abraio e o respecto. Rodeas a ermida, reparas na Piedade mutilada, lembras a Castelao e aínda sentas un anaco ao pé do cruceiro. No peto do teu pantalón soa Denez Prigent. Esqueciches os auriculares, de xeito que o delirio bretón, esa esperanza demacrada manchada de sidra e saliva, vai enchoupando aos poucos o silencio.
Entón sentes o ruído do motor e emerxe desde a curva un coche ateigado de turistas madrileños, quizais un detalle non menos ritual cá vara e as pedras e o cruceiro e o silencio reverencial que atinxe o mundo nese lugar.
Así que tiras as derradeiras fotos e inicias o descenso, agradecido polo momento. Aínda quedaban cousas que ver esa tarde...

Papeis de faiado (I): romance de Arturo Ulloa

2010-08-05T17:05:00.007+01:00

Seica Seamus Heaney conceptualizou a figura do bog ou pántano irlandés como unha especie de prodixiosa memoria da paisaxe. Se isto é así, ninguén obxectará que o faiado (iso que na miña terra chamamos o arrimado) poida entenderse como unha especie de memoria da Casa. Cando menos, eu así entendo o da miña, pois nel teño atopado desde moedas da Segunda República co lema Gobierno de Euzkadi (como diaño chegaría semellante obxecto ao rocho dunha vella casa de campo chairega?) até un enorme dente de porco que alguén gardou, sabe Deus por que estraño e revirado motivo (tería que ver nisto algún resorte máxico ou supersticioso?), na naveta dunha grande mesa de nogueira.
A miña última descuberta neste sentido tivo lugar hai uns escasos días: trátase dun par de pregos de papel dos que circulaban polas feiras doutrora, portadores de versos que nalgún momento estiveron en boca dese cego de sempre, poeta e actor, sacerdote da relixión dos camiños, tanxedor de zanfoña e violín. Folga dicer que sempre me atraeu a figura do cego e as súas millentas ramificacións. Por iso aqueles papeis tremeron cunha estraña inercia cando os tiven por vez primeira nas mans.
O primeiro prego (o que vos oferezo hoxe aquí) contén o típico romance que narra un crime violento e antolóxico, neste caso obra dun tal Arturo Ulloa. Sabemos algo disto na Chaira, onde aínda nos estremecemos cada vez que alguén lembra os horríbeis sucesos da Légoa Dreita. Non me deu tempo a investigar o máis mínimo sobre o tal Arturo Ulloa, co cal descoñezo quen foi tal personaxe, así como a época na que cometeu as súas atrocidades. Mais a autenticidade deste romance tosco, brutal, cheo de imperfeccións na medida dos versos e de repeticións case rituais de certas palabras, chega e sobra para gozalo como o que é: unha mostra palpitante dunha antropoloxía e duns xeitos de comunicación que primaron até hai dous días.
Vai logo o romance:

HORRIBLE CRIMEN cometido en un pueblo de Alicante por el joven Arturo Ulloa , que mató a una hermosa muchacha despues de violarla dando muerte tambien á la madre de aquella y a un hermanito cuyo hecho tuvo lugar en el mes de marzo del corriente año.

primera parte

El crimen más espantoso

que se conoce en la historia

es el que ha cometido

el jóven Arturo Ulloa.

Un jóven infame y vil,

intrigante y muy vicioso,

constantes grescas armaba

echándose de buen mozo.

Estaba loco de amor

por Elvira Santa Rosa

y ella no lo podia ver

por su vida licenciosa.

En vista de sus desdenes

su perverso corazón

busco el medio de venganza

sin piedad ni compasión.

Rondaba de dia y de noche

el domicilio de Elvira

sin que ella comprendiese

el intento que el tenía.

Estaba la hermosa jóven

en su estancia, solitaria,

cuando entró el vil asesino

subiendo por la ventana.

Ella quedó horrorizada,

ella quedó sin acion

y el criminal se ayudo

de su triste situación,

Ella gritaba ¡socorro!

y el decía: ya eres mía.

¡Amparadme! ella gritaba,

¡Amparadme! madre mia.

Al estar la pobre Elvira

en tan fatal situación

entran la madre y el niño

en aquella habitación.

Al entrar vieron al hombre

que tanto horror le tenia

y empujándole con fuerza

¡a fuera, a fuera! decian.

Déjala por compasión

dice la madre aflijida,

¡infame sin corazón!

deja a mi hija querida

Pero aquel hombre cruel

esos ruegos no escuchó

y en presencia de su madre

a Elvirita deshonró.

La pobre niña decia

dejame monstruo infernal,

clava en mí pecho el puñal

que me librará de tí.

Va a dirigir el puñal

hacia la madre y el niño

y Elvirita le decía:

criminal, infame, impio.

No mates a mi hermanita

ni a mi madre idolatrada,

mátame solita a mi

que espero seré vengada.

Pero aquel tigre, aquel fiera,

sin piedad ni compasión

clavó a la niña el puñal

en mitad del corazón.

Después mató a la madre,

en seguida mató al niño,

huyendo a un monte cercano

en donde estuvo escondido.

Toda la Guardia civil,

al asesino buscó

y por más que trabajaron

el punto no se encontro.

segunda parte en que se da cuenta de otros tantos crimenes cometidos por Arturo y la captura de este en un monte donde estaba escondido.

Fué a una aldea cercana

lleno de hambre y miseria

y despues que comió bien,

dió muerte a la tabernera

Le robo cinco mil reales

y un caballo que tenia

y al momento se fué otra vez

antes que saliera el dia.

Dos niños que al monte fueron

su rebaño a apacentar

al ver aquel hombre fiera

empezaron a gritar.

El criminal en seguida

por el cuello les cogió

y sin escuchar sus ruegos

a los dos estrangulo.

Otra hermosa jovencita

que estaba cogiendo leña

la sorprendio el criminal

avalanzándose a ella.

Trató de ofender su honor

pero ella con mano airada

al criminal atrevido

le pego una bofetada,

Y peleo la infeliz

hasta que al fin se rindió

y terminadas sus fuerzas

dosmayada se quedo.

Al verla en aquel estado

aquella horrible fiera

sin piedad ni compasión

ha violado a la doncella

Y no contento con esto

los dos pechos le cortó

y cogiendola del pelo

por el monte la arrastró.

Ella dice por piedad

acaba mi triste vida

y el le clavó el corazón

dejandola allí tendida.

Un muchacho que escondido

presencio el hecho fatal

fué avisar a la justicia

que alli estaba el criminal.

Y al punto lo persiguieron

y muy pronto lo encontraron

le pusieron las esposas

y fuertemente lo ataron

La gente toda del pueblo

quiere ver al criminal

pidiendo a gritos la muerte

de aquella fiera infernal

Lo metieron en la carcel

en humedo calabozo

y el aparece tranquilo

y descansa con reposo

Dos veces quiso escapar

de aquella lóbrega estancia

y dos veces lo sorprendió

el jefe de vigilancia

Salió sentenciado a muerte

y mil vidas que tuviera

mil vidas le quitarian

a aquella terrible fiera.

Dentro de muy pocos días

en la horca morira

y aquel monstruo infame y fiero

más víctimas ya no hará.

Agosto en Guísamo

2010-08-04T10:04:00.004+01:00

Haberá que censar os nosos amigos de Lúnasa nalgún concello galego (ou asturiano), porque nos últimos tempos déixanse ver bastante por estas leiras do Noroeste, para gozo e ventura de cantos veneramos a súa forza e calidade. E é que, despois de axitaren a parroquia folkie de Padrón e arredores e de deixarse caer por ese Avilés fendido en dous festivais (hoxe por hoxe) irreconciliábeis, a mítica banda visitará Guísamo dentro dunhas semanas, flanqueados polos autóctones Birimbao e polos asturianos Tejedor. E, como suxire o amigo Chesús, nada mellor cá música de Kevin, Sean, Paul, Trevor e Cillian para celebrar este Lugnasad recén encetado, así que imos facerlle caso ao consello dese bo druída aragonés.

Lugnasad, San Fins e don Saturnino

2010-08-02T11:12:00.009+01:00

Poucos territorios hai nos que a pegada do antigo Lugnasad poida detectarse tan a rentes do chan como en Galiza. Diga o que diga o sempre precario e subxectivo rexistro arqueolóxico, o brillo do deus Lug Samildanach, condutor de hostes e mestre en nove oficios, impregnou estas paisaxes noroccidentais desde ben antigo. Aínda o bo e redondo deus dispuña o caldeiro no centro da chaira, instalábase torpe e brillante o salmón na curvatura do torques (perdoen vostedes a soberbia desta autocita), e xa o Lug escuro e solar coma o millo abría a súa man desde o corazón da Casota do Páramo, aló nas barbanzonas serras.

Lug "da man grande" na mámoa da Casota do Páramo (monte Iroite, Boiro)

Mais non morre aquí o conto. Como explicar o estourido festivo que sacode Galiza entre a derradeira quincena de xullo e a primeira de agosto? Como entender os curros cabalares, que poboan o noso verán de salvaxes rinchos desde Candaosa a Campedulla e desde Sabucedo á Capelada, sen poñelos en relación cos ritos da realeza e a soberanía que definían o vello Lugnasad e que teñen precisamente no cabalo-Rhiannon un sobranceiro protagonista? A feira, a asemblea, o oenach e mesmo a semántica profunda e granítica da Estadea poden conectarse en última instancia con Lug e co tránsito dos vellos exércitos avanzando cara á chaira onde agardan o túmulo e o corvo. Todo isto sen contar con revivals célticos máis recentes como o Lugnasad de Bretoña ou o Oenach de Sedes, que, a dicer verdade, non sabemos se seguen a celebrarse ou se esmoreceron como tantos outros.

En Galiza, Lug renaceu como San Fins ou San Fiz ou mesmo San Pedro Fiz, advocacións coñecidas e veneradas nos catro recantos do país. Cádrame a min ben preto o de Robra, en Outeiro de Rei, do que xa escrebera hai máis de cen anos Rodríguez López estremecidas palabras: "En San Félix de Robra, casi en las puertas de Lugo, en el Ayuntamiento de Otero de Rey, también se pretende curar a los mordidos por perros rabiosos por medio de la llave candente de la iglesia, aplicada en nombre del santo". Mais se hai un San Fins que transparenta aínda a lembranza do Lugnasad, ese é o San Fins do Castro, cuxa romaría se erixe en protagonista central do primeiro día de agosto aló onde Bergantiños se confunde con Soneira. Neste sentido, nada mellor que resgatar un artigo de José de Cora (co cal, por outra banda, calquera coincidencia ideolóxica non deixa de ser mera casualidade), incluído no seu Calendario de Galicia e que lembra as orixes, decadencia e rexurdir deste Lugnasad remasterizado, adornado hoxe con deliciosas extravagancias como o berro seco ou o santo da pólvora.

E que mellor ramo para estas letras que unha peza de Milladoiro directamente relacionada co tema e as xeografías que nos ocupan? Trátase da polca precisamente intitulada "O santo da pólvora". Que gostedes e bo Lugnasad!

San Fins do Castro_________________

Saturnino Cuíñas Lois entendeu desde a súa chegada a Cesullas como párroco que o seu labor apostólico debía ir parello ao mantemento e recuperación do folclore, e lonxe de loitar contra el, como adoito facían os sacerdotes que propugnaban a modernidade, afanábase en lle procurar o meirande auxe posíbel.

Don Saturnino na romaría (xa hai anos...)

O ponto culminante é a romaría do San Fins do Castro, abatida e amortuxada en abril de 1931. O proceso completo iníciase o 25 de xullo, cando soben desde a igrexa de Santo Estevo de Cesullas até a ermida as imaxes do santo, da Virxe dos Remedios e da Virxe do Carme, onde permanecen até o 1 de agosto. Ese día, xa desde pola mañá cedo, comezan a chegar romeiros para iniciaren os rituais hídricos na fonte. Gaiteiros e pólvora encárganse de que a xornada sexa soada xa desde primeira hora.

Á unha é a misa maior e o Hino a San Fins, cuxa letra escrebe don Saturnino: Meu santo san Fins do Castro / avogoso das verrugas; / lávanse na túa fonte / e quédanse sen ningunha. Obsérvese que o sacerdote subliña o aspecto apotropaico do santo e comprácese nel.

A continuación tócalle a vez ao berro seco. Os romeiros, postos de xeonllos e collidos das mans, érguense e abáixanse até tres veces, ao tempo que berran un "ooouuuu...", que é a fórmula dos canteiros de Cotobade, concello natal do crego, á hora de se axudaren cunha voz para ergueren grandes moles de pedra. Outros prefiren ver un entronque con ritos celtas e castrexos do Lugnasad. E non falta quen o simplifica nunha simple estrataxema do cura para verlles as pernas ás mulleres.

Nunha entrevista a un xornal, Cuíñas mantén este curioso criterio: "Xa sei que a miña opinión non é compartida por moitos, pero a min o aturuxo non me parece un grito varonil, como debera ser un grito celta... O viril, o que vale de verdade, é o que eu chamo berro seco".

_______________________________________

Das trabes silenciadas

2010-07-27T12:21:00.006+01:00

De súpeto, as cousas non din o que antes dicían, nin falan coa estremecida claridade doutrora. Renxe a cancela, estoupa o lume na cociña Bilbao e o vento arrinca sílabas estrañas das trabes que terman da casa. E, secomasí, a voz da vella xa case nin se abre paso no teu cérebro devastado por longas horas de rutina. Como no poema de Xabier Cordal, semella que alguén atravesou un tarabelo na túa lingua.

Un día érgueste, coa néboa aínda nas ventás, e sentes como che esvaran entre os dedos os sedimentos dun tempo non moi afastado, mais que xa non sabes como recompoñer. Nin sequera co brillo libertador de agosto e os seus cabalos.
E sobrevén un incómodo desconcerto, similar, moi similar a ese que Pondal capturou nun poema de retorno que hai uns días (sabe Deus por que estraña conspiración do destino), caeu nas mans deste que fala...

Volvendo de lonxes terras,
con suidás no corazón,
vin despois de longos anos
onde a miña crianza foi.
Abrín da Bouza a cancela
que chiou cun triste son:
fun polo camiño do Couto,
que vai por riba do arró;
seguín por unha congostra
que o carro e o tempo escavou;
e ao pe daquel cruceiro
que ergueron nosos avós,
contemprei meu val nativo
con triganza e con tembror;
e afogado polas bágoas
excramei con triste voz:
-Val garrido, val garrido,
o da miña criazón;
Oh! val, xa non me conoces,
tan mudado, ou val!, estou?
Certo, ti eres o mesmo,
mais eu o mesmo non son.
Aquel é o Agro de Dego,
aquel outro o de Murazós,
máis adiante Mularido,
Canaveas máis aló;
aqueloutras son as Senras
dos trigos ledos e bos;
e agra de Mares, as Somas
e da Bouza máis acó...

25 de Xullo: aínda que só sexa por un día

2010-07-24T11:55:00.004+01:00

Estás en Padrón, á noitiña, na terraza dun bar, tomando algo ao carón da mesa na que departen Sean Smyth, Cillian Vallely e Kevin Crawford. Como quen din, o núcleo duro dos Lúnasa. Logo vas ao concerto, escoitas ao Caruncho e ao Bieito e a súa regueifa limpa e sincera. Ris co galego ensaiado de Kevin Crawford (Boas noites, Grasinias, Podedes mercar o noso disco na mesa dez i un), árdenche os pés e os nervios con esa música para ti preñada de boas lembranzas. Marcha os all-star irlandeses e soben ao cenario Milladoiro, e escóitalos como quen escoita falar a un familiar querido. Nando Casal lembra a cea padronesa na que Faíscas do Xiabre mutou en Milladoiro. E Harry C, galego de Madrid e violinista excepcional, canta Quen puidera namorala mellor do que poderían cantala moitos nados a este lado do Padornelo. No alto do mundo, a lúa chea, redonda e clara coma unha palloza. Sorrís.
Entón volves á casa, déixaste caer polas ciber-leiras e a realidade agreste destes tempos golpéate en todo o rostro. Quizais Lúnasa, Milladoiro e os regueifeiros foron un espellismo, unha paréntese no progresivo e imparábel desmantelamento de canto poderiamos ser.
Lembro que un amigo meu, hai anos, escribira na entrada da súa axenda correspondente ao 6 de decembro unha frase: Hoje nom há nada que celebrar!!! En letras grandes e desafiantes. E quizais tampouco haxa moito que celebrar neste 25 de xullo que se nos bota enriba.
Día Nacional de Galiza. Galiza, ese país historicamente especializado en decepcionar a quen procura erguela da lameira na que vive arrastrada desde hai décadas. En decepcionalos e tamén en vilipendialos, en marxinalizalos. Especialista asemade en comungar con rodas de muíño, en candidatarse unha e outra vez a república bananeira, en non respeitarse. Creo que non son o único que, desde hai algo máis dun ano a esta parte, vive inmerso nun certo proceso de desidentificación con este país. Por moi politicamente incorrecto que soe, eis a realidade.
E aínda así, servidor, como tantos outros, sairá mañá ás rúas de Santiago de Compostela porque cre -cremos- no poder dos ritos e dos símbolos. Porque a grei, mutilada e retorta, tamén precisa xuntarse, facerse visíbel, conquistar AÍNDA QUE SÓ SEXA POR UN DÍA a capital das súas arelas e degoiros. A grei vese, recoñécese e defínese, e, AÍNDA QUE SÓ SEXA POR UN DÍA, vólvese de novo capaz de crer. Quizais non de soñar, porque a inocencia marchou río abaixo e endexamais seremos os mesmos, mais si de crer. Que non é pouco cando a realidade apreta do xeito en que o fai.
Por iso mesmo, para os que viredes a Santiago de Compostela en corpo presente e para os que faredes en espírito, Feliz Día da Patria. Saúde e Terra!

Noticia de pedras parlantes por Álvaro Cunqueiro

2010-07-22T15:41:00.007+01:00

Hai certos motivos e imaxes cuxo simbolismo os converte en verdadeiros leit-motivs, en canalizadores dese pálpito común que chamamos "atlantismo". Un deles ben poderían ser as pedras abaladoiras, vehículo das complexísimas relacións entre o homo gallaecus e ese Outro Mundo que impregna até os recantos máis próximos e cotiáns (sábeno ben os que soben cada ano a Portalén, mais esa é outra historia...). Vénsenos á cabeza, como non podía ser doutro xeito, a Pedra de Abalar de Muxía, mais esta laxe conta con curmás célebres coma esta pedra parlante de Croclaugh (parente á súa vez doutras pedras faladoiras existentes por Galiza adiante) da que nos dá parte don Álvaro Cunqueiro nun texto contido en El descanso del camellero, e que vos ofrezo aquí traducido ao romance de noso.

Como adoita acontecer con don Álvaro, a leitura vaise ramificando a medida que nos adentramos nela, e ao final son ducias e ducias de conexións as que van activándose no maxín de quen sempre se sentiu atraído por este tipo de temáticas. E para quen careza de estímulo tal, argumentaremos que nunca está de máis evocar irlandesas paisaxes, sobre todo nestas tardes de calmurcio nas que unha viruxe desas terras dá a vida...

A pedra que fala________________________________

Estes días andaba eu a escribir da pedra abaladoira do santuario da Nosa Señora da Barca, en Muxía, e manexaba dous testemuños de que o ruído da pedra ao bailar é unha fala, e hai memoria de que algún a entendeu, especialmente na Idade Media, cando foi empregada en probas xudiciais. A pedra dicía si e non, como Cristo nos ensina, e estivo sempre do lado dos inocentes, bailando baixo os pés destes, e deixando ouvir a súa rouca voz. Mais de todas as pedras abaladoiras de Occidente, a que mellor falaba, talmente coma unha persoa, e gaélico literario, era a pedra de Croclaugh, no Donegal de Irlanda. Estaba tamén veciña do mar, e mollábaa a miúdo a onda atlántica. Tiña forma de cabalo, mais non se deixaba cabalgar máis ca por perfeitos e ousados campións. Foron os seus máis soados xinetes Finn MacCumhail, Conan, Mannanan fillo do mar, Ossian e o grande construtor e ferreiro Goban Saor, quen lle puxo á pedra rédeas de ferro. Cuchulain non a puido cabalgar, que a pedra encabritóuselle. Unha vez que viñeron polo mar homes xigantescos de cor vermella, a pedra deu a alarma, e veu Daofe MacMorna e montou na pedra armado da súa lanza. A pedra púxose a cantar e os invasores achegáronse. A pedra moveuse e desde ela Daofe alanceounos durante tres días coas súas noites. A pedra, durante a batalla, devorou un dos xigantes. Pasou tempo e chegou ao Donegal un neto do rei de Connaught. Riu da pedra, que ía para cen anos que non se movía nin falaba.

-Morta está!-dixo.

E subiuse nela cos seus dezaseis guerreiros e acendeulle no lombo lume para asar os años que roubara aquela mañá. A pedra, que non estaba morta senón durmida, espertou ao sentir o lume e remexeuse airada, dando un pinchacarneiros completo no aire. O príncipe bandoleiro de Connaught cos seus dezaseis guerreiros ficaron debaixo dela. Aínda está alí a banda. Ás veces óeselles laiarse, e a xente, para que calen, bótalles ovos de gaivota e algún coello. No ano 1903 atoparon preto da pedra o dedo de ouro do neto do rei de Connaught.

A pedra partiu en dous ao redor de 1500, e é unha historia romántica esta. Naufragou unha nao fronte a Dontir, e salvouse unha rapaza de grande beleza do naufraxio. Foi a única supervivente. Quedou o seu marido debaixo das augas. A rapaza apoiouse na pedra, que estaba daquela medio cuberta de area pola banda do mar, e comezou a queixarse e a chorar. A pedra espertou, sacudiuse a area e as gaivotas e preguntoulle á rapaza que lle ocorría.-Ha muerto mi Chlim de la gorra verde. Triste y sola estoy, viuda a los dieciocho años. ¡Ay, a qué vino el amor!

-Morreu o meu Chlim da pucha verde. Triste e soa estou, viúva aos dezaoito anos. Ai, a que veu o amor!

-Chora sobre o meu peito, que eu te consolarei. Has ter riquezas, que che hei dicir onde é que están os tesouros antigos, e has casar de novo, co fillo dun príncipe ou cabaleiro cortés.

-Non, non quero casar de novo. Quérolle entregar a alma a Deus.

E lanzou un grande xemido e abrazouse á pedra. Entón, coa dor, esta partiu en dous. A rapaza morreu. Mais aínda se ve pasar a súa dor, unha poalla rosada, polos camiños de Dontir. Bótaste un lado e saúdala, e escoitas o seu suave lamento.

-Ai, Chlim, Chlim!

Chlim coa súa pucha verde está no fondo do mar. A pedra de Croclaugh calou para sempre. Xa non abala. Os gaélicos cren que volverá unirse e oscilar e falar sesenta semanas antes da fin do mundo. Os respectuosos xa non ousan subir nela e quitan o chapeu se pasan preto. Aínda ten restos das bridas de Goban Saor. A pedra viuna José María Castroviejo na súa viaxe a Irlanda e deulle as botas tardes, tras aloumiñarlle a grave cabeza. Cumprindo rito antigo, derramou por ela un xerro de cervexa.

Músicas de verán

2010-07-21T21:47:00.006+01:00

Entrou o verán, coa súa vaga de calores e días interminábeis. Os ollos teñen que familiarizarse coa forza destes ceos rabiosamente azuis, mentres a lingua chama pola frescura amarga dunha boa cervexa e dunha boa conversa (filosofía de terraza). Mais o verán, en territorios como este Noroeste noso, é tempo zarrapicado de músicas e festivais, eses que agardamos con paciencia durante a invernía escura e silenciosa.
E o certo é que desta vez podemos darnos por afortunados, porque entre xullo e agosto imos gozar da compaña de músicos de primeiro nivel, dos que nos gustan, dos que nos fan sentir, pensar e lembrar. Este venres que vén, sen ir máis lonxe, os sempre inconmensurábeis irlandeses de Lúnasa tomarán por asalto a moi serea vila de Padrón, que o Santiaguiño non merece homenaxe menor a esa. A vindeira semana, o Morrazo, nación de gaiteiros temerarios, tremerá co paso de todo un Anxo Lorenzo e de todo un John McSherry (confirmada a ausencia de Solas), ambos os dous con novos discos baixo o brazo. E a cousa non desmellora na Carballeira de Zas, a onde acudirán entre outros os Gwendal, en calidade de verdadeiros "avós" das músicas atlánticas.
E canda a eles, Ophiusa, Kepa Junkera, Milladoiro, Quempallou... Mágoa que, coma sempre, toda esta oferta se concentre en dous ou tres meses intensos, pero fugaces. Do tan cacarexado noutro tempo "circuíto musical de inverno" aínda se agardan noticias...
De todos os xeitos, cómpre aproveitar e gozar o que nos ofrece este estío no que nos atopamos mergullados. E para ir abrindo boca e salivando un pouquiño, déixovos unha pequena mostra do que estes artistazos poden dar de si enriba dun cenario.

De pervivencias

2010-06-17T21:37:00.006+01:00

É curioso como chegamos moitas veces ás cousas. Ou como chegamos moitasveces ás mesmas cousas.
Hai uns anos tomei contacto coa chamada TCP ou Teoría da Continuidade Paleolítica, unha idea nova e renovadora formulada por Mario Alinei. Lembro ben aquela conferencia de Francesco Benozzo no Consello da Cultura Galega, rodeado de popes da arqueoloxía e a indoeuropeística cuxos rostros denotaban desde desconcerto até franco cepticismo. Inevitábel.
Fálanos este paradigma de continuidade poboacional, de pervivencias longas e demoradas coma a destilación do bagazo, de cousas e palabras moi antigas que (re)emerxen nos nosos rituais cotiáns.
As repercusións desta perspectiva na investigación científica son moitas e fascinantes . Comezando porque pon patas arriba todo canto se ten dito e pontificado sobre o celtismo. Ora ben, non o son menos as que ten na creación poética, no xeito de ver o mundo e os obxectos e historias que o compoñen.
O curioso foi que acabei por decatarme que esas ideas xa chegaran a min tempo antes de saber de Alinei e compañía. E fixérano pola vías da intuición, das imaxes fragmentadas e rimadas. Textos como Bretaña, Esmeraldina ou sobre todo Estirpe. E textos coma estoutro que hoxe recupero e do que gostei (e gosto) especialmente, polo moito que concentra, polo poder das imaxes e dos nomes e pola rudimentaria mitoloxía que parece espreguizarse dentro deles.
O pálpito é ben coñecido: o salmón, o petróglifo, a memoria da inundación, o atlántico cabalo. Ao fondo de todo, a Vella que Sabe coma unha inscultura escusada entre o toxo, á espera.

Abonda isto: un anaco de lousa torpe á entrada do túmulo e unha man enrugada que traza curvas. Os seus dedos-páxaro asinan a pedra e estenden sobre o camiño hipnótico o pigmento de cobre, arxila e ruda. Escribe astros ela, a vella, levanta a fronte e arrepón o manto sobre os ombreiros, que lle vai frío. Pintamos, logo unha praia, facemos a marea respirar forte e debruzarse, borrar todo co seu ruxido, a branca escuma. Na realidade foi a nosa pupila quen se moveu dentro das pálpebras, que máis ten. Falaría escuro o intérprete de soños e códigos antigos; estaría obrigado, en calquera caso, a imaxinar a mesma historia. O imperio ordena puír o rastro, disolver os signos últimos de resistencia. Pero a espiral abrira o seu ollo moito antes, desde o profundo. Como un salmón soubo remontar o bronce atlántico e foi varar á cabeceira humilde das casas labregas. Co século novo tomou a gubia e fendeu outra vez no granito, gravouse no lenzo, porque non aspira a ser eterna, senón contemporánea. Igual cá música, non pode nin debe traducirse. Ela é o seu propio sentido.

A todo isto, o autor é Xabier Cordal, que escribiu estas liñas para o libreto do álbume Espiral dos Luar Na Lubre. E acompaño as letras coa música destrutiva dun dos meus ídolos, Martyn Bennett, que de certo intuíu e soubo e aínda arrincou metais acedos de onde só medraba o lirio e a xorima.

Estar dentro

2010-05-22T19:23:00.001+01:00

Se dalgo serviron as Letras Galegas deste ano (á parte de para exhibir por enésima vez a forza e contundencia dos que non nos avergoñamos de sentir a venerábel arxila na boca cada vez que falamos) foi para reencontrarme co meu poeta, con Uxío. Todos sabedes o que significaron Os Eidos no meu xeito de ver a poesía e o mundo, así que non vou incidir no tema, que un corre o risco de acrecentar unha certa fama de pedante que descubriu en tempos recentes (un saúdo a Babilonia!).

Vén isto a conto porque, por vez primeira en moito tempo, tiven a ocasión de dedicarlle unha tarde enteira (pouco e pouco, pouco e pouco...) a unha leitura que nada tiña que ver nin con topónimos, nin con lingüística histórica nin cos desquiciantes rituais de presentación e defensa de teses doutorais. Refírome a un artigo publicado por J. Luís Forneiro no volume de homenaxe a Novoneyra que recentemente editou o Departamento de Filoloxía Galega da USC. Nese texto fálasenos (con impresionantes evocacións dos personaxes involucrados) dunha xornada de recolleita de membros do Seminario Menéndez Pidal por terras do Courel, xornada que os conduciu de xeito pouco menos que casual á casa de Novoneyra, en Parada de Moreda, e que concluíu con momentos cercanos á maxia e ao estremecemento que moitos dos que temos feito recolleitas deste tipo tivemos a sorte de gozar nalgunha ocasión. Leitura recomendábel, moito máis para estes días de calmurcio que piden ledas viruxes do Courel.

E desa leitura rescato unhas palabras do propio Novoneyra, recollidas por Emilio Araúxo hai xa máis de 10 anos, nas que di moitas cousas e moitas verdades que eu puiden sentir e vivir como propias durante ben tempo, e aínda a día de hoxe. Haberá quen diga que estas palabras están inzadas dun popularismo bucólico e lindante co inxenuo, mais eu sosteño que nestas liñas latexa a raíz da mellor e máis orixinal poesía de Novoneyra. Unha poesía que se asenta niso: en estar dentro, en pertencer, en facer parte, en sentir a totalidade da palabra e da colectividade. Unha poesía, penso eu, propia dalguén que pensaba caligramas mentres lousaba a casa dos antergos...

[...] eu realmente noto unha cousa, que, o maior herdo, o herdo que me vén da literatura galega, son os medievais, Pondal e Rosalía. E ante todos foi a cultura popular a que realmente me entregou a Galicia. Eu moitas veces nin necesito saber nada do pasado escrito do meu pobo, o que me centra en Galicia é estar dentro da cultura popular. Nunha palabra: o estar dentro da Lingua. Non usar a Lingua senón estar dentro dela. Eso mesmo fai innecesario o coñecemento dos avatares escritos. Estar dentro dela. Quizais serei dos galegos que menos saben da historiografía de Galicia. O que procurei foi permanecer, e é porque estaba intensamente dentro. Nunca me saín do horizonte interior da Lingua [...] Pero a miña procedencia vén do pobo. A gran obra centradora é a Lingua-Fala [...] Aínda nunca falei máis a gusto e con maior plenitude con ninguén, nunca falei con maior plenitude como cun labrego da miña aldea. Nunca, nunca a palabra entre home e home se deu tan reveladora. Co-iles semella que a palabra é total, a palabra xuntamente co xesto, coa entoación, a palabra como algo natural, non só cultural.

De Glasgow a Compostela (pasando por Brest)

2010-05-16T23:20:00.006+01:00

Sempre é interesante ver como se achegan artistas doutras culturas aos ritmos e emocións xeradas desde nós e por nós. Foi ese interese o que me conduciu cara a este tema do mítico grupo escocés Old Blind Dogs, intitulado "The Breton & Galician Set" e no que os afeccionados ao folque galaico poderán recoñecer sen dificultade a famosa "Carballesa do Incio". Sirva pois esta carambola atlántica a tres bandas como pórtico para un Día das Letras que hoxe máis ca nunca vai pedirnos moita rúa, moita gorxa e moita pancarta.

E defender os prados gañados á bouza

2010-05-12T19:40:00.007+01:00

Avanzamos cara ao 17 de Maio, e malia o meu coñecido escepticismo cara á festividade das Letras Galegas (ou, mellor dito, cara á sobredimensionada e esclerotizada vertente institucional que acabou desenvolvendo esa festividade), a presenza de Uxío debe ser celebrada e tamén así as raíces brillantes e calcarias que lle medraron na terra morna da boca e que aínda hoxe, dez anos despois, continúan a medrar, a pulr, a fendernos as pedras e os sedimentos que en nós habitan.
Falou Uxío coma un chamán sabedor de que unha palabra pode ser néboa, raposo, cavorco e palloza a un tempo. Mais tamén falou Uxío con outras voces destemidas, incendiarias, contedoras de rebeldía. Pois o lume que nos inspira o verso e nos quenta a saliva da memoria foi o mesmo que arrasou, feito fachuzo e alarido labrego, as goridas da vella inxustiza que sempre volve.

ONDE só queda alguén pra aguantar dos nomes
poño eu a ampla fronda
a redroma dun castiñeiro
e sentada á súa sombra xunta a longa estirpe do último labrego.
Non coma as estirpes dos reis
ciscadas en múltiples pazos e alcázares
e países diversos
senón as estirpes campesiñas
xeraciós e xeraciós
xuntas á porta das casas pechadas
na escaleira de pedra
ou nas raigañas fóra dunha árbore coma esta.
Estirpes da gleba
amosados mortos que nin oxa o sol de Xullo
cando se erguían pra gadañar co orvallo!
Gadañarei outro ano
gadañarei en homenaxe
non por que a herba volva tenra e igual
e defender os prados gañados á bouza.
Gadañarei coma nas grandes rogadas do Vrao
tralos gadañeiros sucesivos
lambendo con brío os calcaños de diante.
Ir e vir da gadaña canta a ritmo binario
sobre un fondo de roxe ou río contino.

Bobby Sands, ou a rabia infectada de esperanza

2010-05-05T18:47:00.005+01:00

Hai hoxe 29 anos morría Bobby Sands na prisión de Maze, no fragor daquela greve de fame que levou por diante a vida de varios voluntarios do IRA e do INLA e que marcou un antes e un despois no conflito da Irlanda do Norte. Aínda me estremezo cando lembro aquel vídeo que un paisano de Falls Road nos ensinara no seu móbil, á porta dunha de tantas tabernas de Falls Road. Naquel vídeo sucedíanse imaxes en branco e negro que representaban o multitudinario enterro de Bobby Sands, imaxes da súa irmá co puño en alto, da sinxela e terríbel beleza da bandeira irlandesa pousada sobre o cadaleito, de voluntarios do IRA disparando ao aire...

Isto que conto aconteceu hai algo máis dun ano, nesa inesquecíbel e tanto tempo desexada viaxe a Belfast. Mais non foi até hai uns meses que puiden ver por fin o filme Hunger, e poñerlles rostros (aínda que sexan ficticios ou soñados) a aquelas persoas e a aqueles sufrimentos, transformados polo director Steve McQueen nun exercicio de poesía brutal e terribelmente física. Paga a pena vela, desde logo. Paga a pena vela e despois lembrar o que ocorreu, hai hoxe 29 anos, naquela tristísima prisión de Maze na que a rabia chegou a rimar coa esperanza...

Lumes de Beltaine

2010-05-03T19:43:00.002+01:00

Malia os desaxustes do noso calendario actual con respecto ao empregado nos primeiros séculos do cristianismo, podemos dicer que o pasado 1 de maio fomos moitos os que celebramos ou demos por celebrada a vella festa do Beltaine, abridora do antigo mes céltico de Salle. Unha conmemoración vinculada, sen dúbida, coa selvaxe irrupción do sol e a primavera onde antes imperaban o lobo e a xeada.

Beltaine é precisamente iso, o lume do deus Bel (Belenos no pantón galo). Significa unha festa da claridade renacida, simbolizada e somatizada no cirio pascual do Sábado de Gloria (ou Sábado de Aleluia) e, a penas uns meses despois, nas mil e unha cacharelas do San Xoán. O lume, como ben intuía Otero Pedrayo, conecta coa Terra e ábrenos os camiños que a penetran: é a memoria. Eu a ollar pró lume / e o lume a ollarme, dixo Novoneyra, aloumiñando se cadra o transo ao carón da lareira vella. Mais, ao mesmo tempo, e como emisario da luz, o lume desata as forzas enrabechadas da vida e goberna o crecemento case temerario do que durante muito tempo (toda unha invernía!) ficou adormecido. Hai, xa que logo, algo de sexual e de erótico nesta festa da primavera.

Acontecementos míticos de innegábel relevancia acaeceron en pleno Beltaine. Foi este o día escollido polos Tuatha Dé Dánnan para pór pé nas praias do Éire, queimando as suas naos, asentándose na nova terra. E tamén en Beltaine acendeu San Padraic o lume pascual no curuto de Tara, desafiando así os vellos lumes druídicos. Chaira, círculo e lume conflúen nesta épica arcaica da labarada.

Todo isto pervive dun xeito ou doutro en Galiza. Coa claridade de maio recuperamos moitos retrincos da nosa forza creadora. As festas dos Maios, co seu Rei e a sua Raíña. As coplas desafiantes, látego e escarnio necesario, feridoras. A festa do Lumepán e a benzón dos campos e das leiras fachuzo en man. Todo supón, dalgún xeito, un anticipo do San Xoán, que é a culminación, fascinio do día inacabábel, auga clara estremecida baixo o luar...

Tamén estas músicas son lume...

O country de Maeloc?

2010-04-28T19:14:00.004+01:00

Emulo o salmón e descendo polo que queda de pentagrama até aquel 2002 de praias feridas e dignidades incendiadas, e daqueles días de furia erma rescato un estourido de poesía co que nos obsequiaron os petrucios da nosa música nacional. Falo de Milladoiro, falo de "The Millworker" e falo dunha alianza de folque galaico e country norteamericano que chega a nós, suave e natural, posíbel ante todo, grazas a esa ponte que chamaremos Kathy Mattea. Que gostedes!

Montillón

2010-04-28T15:46:00.003+01:00

O sol cae coma un coio brillante e aguzado sobre as pedras desa grande tixola que chamamos Santiago de Compostela. O ceo pésanos na cabeza e o sangue dános pálpito da treboada, pois aínda podemos contar con ese labrego neolítico que coñece e sente as (in)certezas do clima. Por iso quixésemos estar agora en Montillón, no alto, respirando estes aires de beleza e bravura que P epe Vaamonde Grupo reconstrúe para nós desde o seu álbume Onde nace o vento.

De Uxío e augas

2010-04-23T11:56:00.005+01:00

Sempre foi un dos meus poetas, e mesmo houbo unha época na que pensei en convertelo no tema da miña tese de doutoramento (mais os camiños da Universidade son inescrutábeis...). Con el descubrín moitas cousas, entre elas o palpitar do que aínda hoxe considero a verdadeira poesía, esa que habita, igual có lobo ou o buxato, nas paisaxes radicais e primixenias d'Os Eidos.
Aí foi onde aprendín a ollar de novo as cousas. A saborear a medula e a xenealoxía oculta das cousas. Soa místico. E quizais o sexa.
Seica nunha ocasión Finn Mc Cumal, o mítico xefe guerreiro dos Fianna irlandeses, preguntoulle a un druída se sabería dicirlle cal era a música máis fermosa do mundo. Ante as continuas respostas erradas do druída, Finn Mc Cumal acabou por darlle a solución: "A música máis fermosa é a música do que acontece".
Iso díxoo Finn Mc Cumal, mais eu, a verdade, aprendino e experimenteino n'Os Eidos de Uxío Novoneyra. Con poemas coma este que aquí vos deixo, para ler e remoer co inmellorábel compango que é a música dos Luar Na Lubre.

Vendo i ouvindo o río
vaise o tempo sin sentilo.
Naz'a auga su as abrairas
entr'as penas sombrizas
roxe e baixa
de pincheira en pincheira
e corre entretecida...

ESTA auga da presa

Saltón de abril

2010-04-22T12:11:00.008+01:00

Chámanlle saltón, pirusalda, en Asturias xingüelu. É ritmo festivo, de xentes a brincar polas corredoiras do mundo, de charamugas ascendendo fortes e riseiras desde o corazón mesmo da labarada, de portas abertas e parrafadas sen remate. É ritmo que me transporta case por accidente a esa Galiza Britoniense leda e cunqueiriana, inzada de feirantes que recenden a viño e cortiza. Alí onde, se cadra, as cerdeiras florecen antes que en ningunha outra parte do mundo e os cabalos falan filosofías estrañas apoiando a cabeza no ombro do seu dono, poñamos por caso un tal Alberte Merlo (se vos parece).
Que mellor entón que un saltón para enchouparse desta loucura da primavera estalando en cada árbore, en cada rúa, en cada milímetro de ceo, en cada pinga de mar. Floret silva undique, dicía o vello poema. Resonet musica undique, acrecentemos nosoutros.

(A peza intitúlase "Salta Saltón!" e pertence ao álbume Nas Cordas, do xenial Pancho Álvarez).

A derradeira canción

2010-04-20T17:25:00.004+01:00

Impresiona este vídeo. Unha fervenza de antropoloxía en estado puro. É Irlanda, é Áine Ní Dhroighneáin a que canta, mais podería ser calquera aldea galega de hai non moitos lustros. Para contemplar, escoitar e reflexionar. Para aproximarnos un pouco máis ao que fomos e, se cadra, endexamais deixaremos de ser.

(O vídeo é un extracto do filme irlandés Cre na Cille, ou sexa, Terra de cemiterio, baseado na novela homónima de Mairtin O Cadhain).

Demolicións Neff

2010-04-20T11:28:00.004+01:00

É unha opinión persoal. A poesía é (debe ser) un acto de demolición. Demolición da realidade. Reducir o mundo a cascallos en cada verso, e en cada verso reconstruílo de novo. A poesía é (será) boa poesía cando o resultado da reconstrución estremeza e desconcerte.
Todo isto fai Eoghan Neff cando agarra o fiddle e se aventura polos escuros camiños da improvisación. Alguén dirá que este prodixio feroz e temerario non é un acto radical de poesía?

Barcarola de Lisboa

2010-04-20T00:40:00.006+01:00

Como xa comentei noutro post, a visión do mar de Lisboa abriu bruscamente as navetas da memoria e deixou ao aire certos versos dun tal Johan Zorro que só naquel momento sentín verdadeiramente como propios.

En Lixboa sobre lo mar
barcas novas mandey lavrar,
ay mya senhor velida!

En Lixboa sobre lo lez
barcas novas mandey fazer,
ay mya senhor velida!

Barcas novas mandey lavrar
e no mar as mandey deytar,
mya senhor velida!

Barcas novas mandey fazer
e no mar as mandey meter,
ay mya senhor velida!

Atlántica nao

2010-04-20T00:09:00.007+01:00

A miña estadía dos últimos meses en Lisboa serviume, entre outras cousas, para cavilar sobre a sempre problemática relación do mundo galego con esa entidade un tanto difusa e desconcertante aínda para moitos galegos como é a Lusofonía. Unha das conclusións ás que cheguei é que a articulación entre esas dúas realidades, aínda que necesaria e seguramente imparábel, debe realizarse dentro dun marco máis amplo que é o atlantismo, ese mantra acuñado polos homes da Xeración Nós e que cada certo tempo reaparece en certos círculos da sociedade galega. Cando un observa desde o Miradouro de Santa Luzia, en Lisboa, a desembocadura do Tejo e evoca as barcas novas da cantiga de Johan Zorro desvirgando mundos comprende que non pode ser doutro xeito. É nese atlantismo onde o ser galaico, repartido entre as costas de Irlanda, os petroglifos da Armórica e os areais branquísimos do Brasil, podería encontrar un certo acougo e sentido.
Algo diso intuíu Carlos Núñez no seu Alborada do Brasil, que quizais co tempo acabe sendo unha sorte de manifesto musical para os que acreditamos no potencial creativo dese mito atlántico. Hai concretamente un tema dese disco no que converxen, de xeito intuitivo e case impresionista, algúns dos símbolos ao redor dos cales poderiamos repensar tales vínculos. O tema (que moi a miúdo me resoaba na memoria durante as miñas camiñatas lisboetas) chámase "Nau Bretoa", e a respeito dela escribe Fernando Conde evocadores comentarios. Tras lelos, un imaxina negros, bretóns, galegos de aquén e alén Miño, e unha forza nova chamada Brasil nacendo da colisión de todas esas tribos atlánticas...

Do mesmo xeito que encontramos no Brasil a conexión galega ou a irlandesa, tamén a hai bretoa. Por exemplo, Caramurú, que non se sabe se era da Coruña ou de Viana do Castelo (galaico de todos os xeitos), naufragou a comezos do século XVI e foi acollido polos indíxenas, namorando da india Paraguaçu, coa que tería os primeiros fillos mestizos do Brasil; con ela viaxou á Bretaña, onde foi bautizada, en Saint Malo, e casaron.
Nau Bretoa chamouse tamén un barco bretón que en 1511 foi o primeiro en levar escravos negros ao Brasil e en comerciar coa madeira chamada pau-brasil. É curioso que a Santa María de Colón, chamada en orixe La Gallega, non era en realidade unha carabela, senón tamén unha nao ou nau.
O grande artista pernambucano Lenine contoulle a Carlos que o seu avó era bretón e que despois de tocar en Galiza, estaba convencido de que a música nordestina eran con efecto "ecos chegados a través do Atlántico". Lenine canta con mestría unha belísima ciranda de letra mariñeira e Carlos respóndelle (evocando as cornas pastorís galegas ou berrantes no Brasil) con un aboio nordestino, equivalente aos cantos de bois galegos. Segundo o compositor nordestino Guerra Peixe, a súa orixe estaba nos Aboios do Minho [...]

Vertixe, descenso, raíz

2010-04-13T01:05:00.001+01:00

Caída libre: vertixinoso descenso aos terreos da uz e o solpor, lingua moldeada e amolecida por sedes interminábeis. Entre nós-outros, sentar ao redor da longa mesa endexamais deixou de ser celebración da fame primixenia, daquela devastación da que procedemos.
A vella dun só dente, desde algures, endexamais deixará de nos contemplar. Eis outra certeza.
Porque quizais a memoria é o doloroso privilexio dos homes, terríbel mais necesario como o balbordo dos corvos erguendo o voo sobre os derradeiros carballos da devesa. Por máis que fagamos, andemos e digamos, sempre un retallo de tribo ardéndonos entre os ollos. Por máis que amemos, sempre a urxencia ritual do alalá. Quizais por iso se fan necesarias e urxentes músicas coma esta. Caída libre, e logo esa leve dor no pescozo a lembrarnos a violencia do mergullo, mentres sorrimos.

Herculano e os galegos de Lisboa

2010-04-07T16:22:00.007+01:00

Nos meus paseos pola buliciosa Lisboa (máis barulleira aínda nestes días de ceo azul e furioso sol) cavilo moitas veces naqueles galegos que durante centos de anos carretaron ao lombo todos aqueles traballos sucios, ingratos e marxinais que os portugueses afidalgados, bébedos de mar e conquistas, rexeitaban levar a cabo. Tamén neste sentido nós, coma os irlandeses, fomos nalgún tempo os negros da Europa. E neste exercicio de memoria e hixiene histórica (para con nós mesmos e para os que agora sofren os que nós sufrimos noutrora) aparece Alexandre Herculano , elaborando unha certa mitoloxía de nós, deitando palabras que nos reconcilian se cadra coa nosa propia dignidade, esa da que aínda hoxe andamos por veces máis que escasos. Palabras que, dentro do seu ton panexírico, conteñen parte da nosa máis íntima e desesperante contradición. En fin, son palabras que, non sei por que motivo, algo me din nestes días de bandeiras espanholas ondeando en Valença do Minho...

Tenho visto muito mundo, falado com muita gente, nunca vi nem ouvi que nenhum galego nascesse em parte nenhuma. Veio da terra: vai para a terra.

Lisboa despovoada desta raça, dura como um verso inglês, e todavia mansa como um soldado do papa, padeceria mais que com um terramoto...

Ente admirável, sobre cujos ombros descansa quase todo o peso da república...

Nenhuma criatura dos reinos e senhorios portugueses pode volver os olhos para o extremo horizonte do nosso passado, que não enxergue, ao cabo lá, a Galiza...

O galego é a obra mais engenhosa, mais profunda, mais admirável do pensamento humano. Se houvessem conhecido a entidade galego, Newton não se teria ocupado em buscar as leis materiais do Universo, Hegel em espiolhar as verdadeiras fórmulas das ideias, Cuvier em reconstruir a bicharia antediluviana; estes três homens extraordinários ter-se-iam votado ao exame indefesso desta grandiosa criação social, de que nem o mundo antigo, nem o moderno oferecem equivalente ou modelo.

Aquela trincheira galego-portuguesa

2010-04-07T15:35:00.006+01:00

Realmente a fronteira existe, aínda que non acreditemos nela. Quizais non na lingua, nin tampouco en boa medida nos costumes, nos xeitos, nas teimas comúns. Mais a fronteira haina, e ás veces dedúcese a súa existencia pola sorpresa que nos provoca a descuberta de certas obviedades.

Por exemplo, a Grande Guerra, a Primeira Guerra Mundial, ese confronto apocalíptico que se presenta na miña imaxinación rodeado de extravagantes maquinarias, de albatros mortíferos, de poemas de Apollinaire. Unha febre destrutiva que, debido á neutralidade do Estado español, tivemos que coñecer principalmente a través da óptica francesa. Verdún, Somme, a antesala dantesca desa belle epoque parisina que emerxeu de entre as bombas de gas e o sangue das trincheiras, e quen non lembra a Audrey Tatou incansábel na procura de Manech? Porén, nunca reparamos en que uns centos de quilómetros ao sur, eses "galegos mutados" que habitan alén Miño viviron esa guerra, sufrírona, batallaron nela, fracasaron nela. Flandres, Francia ou África coñeceron a exitosa calamidade do CEP (Corpo Expedicionário Português), contribución xenuinamente galaica (por grotesca e esperpéntica) á contenda. Paseas distraído por unha das principais arterias de Lisboa e descobres un monumento a eses soldados, lembrados mediante a grandilocuente retórica de turno: Ao serviço da pátria, o esforço da grei. E cavilas. Matinas. Igual que en nós aínda alentan as feridas abertas polo falanxismo en gavias e foxas comúns, serán moitas as xentes desta Galiza Sur, mutada e transfigurada, as que conservan aínda lembranzas de Flandres, de Francia, de Angola. Sería aventurado dicir que naquelas trincheiras se falou galego?
Logo descobres que monumentos coma este hainos por todo Portugal adiante, no Porto, en Coimbra, e es consciente, dun xeito difuso e desconcertante, da existencia desa fronteira. Mais tamén, en certo xeito, da súa banalidade.

Lá Naomh Pádraig Shona

2010-03-17T18:22:00.005Z

Hai moitas formas de celebrar San Patricio. Desde deixarse levar pola maré homoxeneizadora acudindo a algunha das moitas festas programadas nos pubs irlandeses de cada cidade até aventurarse pola zona vella de calquera urbe húmida e atlántica (Santiago de Compostela, por exemplo) choutando de pinta en pinta, de whisky en whisky, de licorca en licorca. Agora que o penso, son celebracións conciliábeis e mesmo complementarias. Chegará un momento da noite no que todo se tinxirá de verde e mesmo nos sorprenderemos falamos cun sotaque tal vez recoñecíbel como gaélico vello. Se cadra, mesmo nos atrevemos a liberar o mundo das serpes que o asolan, como fixera no seu día Santiago Apóstolo en Galiza, digo, San Patricio no Éire. Aínda que son moitos os réptiles indesexábeis que asexan desde cada recanto, e escarmentalo sería tarefa de nunca acabar.
Celebre como se celebre, é evidente que o San Patricio está ligado desde hai anos á música tradicional de raíz atlántica, e que deixou de ser unha festividade estritamente irlandesa para converterse nunha verdadeira foliada intercéltica na que o que menos importa é ser de Galway, de Brest, de Uviéu ou da Coruña. Sábeno ben os bretóns, que hoxe invaden París para facer un ano máis do (pan)celtismo un xeito de estar no mundo.
Aínda que a min gustaríame celebrar o San Patricio de xeito semellante ao que pode verse neste vídeo. Nunha taberna desa Irlanda deprimida e rural dos anos 60, un país de feiras, de fairies e de violinistas, de visionarios e de poetas das silveiras, de xentes que crían o que se dicía e o que se cantaba, aínda que o verso fose áspero e a historia absurda. Así dá gusto vivir. E de súpeto un tal Pádraig Ághas, co rostro tomado por unha certa seriedade ritual, diríxese á multitude, colle da man a un dos seus bébedos amigos e arrinca do fondo da tradición unha perla brusca e gutural que estremece. Quen non pagaría por celebrar así o San Patricio?
Pois iso, Lá Naomh Pádraig Shona para todos e que gostedes!

O Mississipi pasa por Dublín

2010-02-13T15:57:00.005Z

As conexións e xenealoxías musicais compartidas polas dúas beiras do Atlántico foron exploradas desde hai anos por algúns dos popes da música irlandesa. Non hai máis que lembrar ese Atlantic Bridge no que Davy Spillane, gaiteiro de Moving Hearts, mesturaba o repertorio tradicional gaélico con ecos de blues e o country. Tamén The Chieftains, habituais pioneiros en todo tipo de fusións inverosímiles, fixeron as súas incursións neses territorios de fronteira e diáspora. A conexión presenta aquí dous ramais: por unha banda, a ninguén se lle escapa que o country presenta un innegábel pouso irlandés; pola outra, non deixa de haber certas concomitancias entre os ritmos afroamericanos e os das fisterras atlánticas, reflexos estraños que se cadra teñen a ver con esa célebre aseveración de que os irlandeses son os negros de Europa. Por iso non nos soaba mal aquela "Negro Song" que interpretaba Alan Stivell, con esa voz nasal inconfundibelmente bretoa mais que algo tiña de marisma do Mississipi. e enerxía de gospel. E por iso nos encantan os matices de big band e hip hop cos que construíu o seu discurso musical o mellor frautista irlandés das últimas fornadas, que tal é Michael McGoldrick.
Na Galiza comezamos a indagar nesas metamorfoses hai uns anos. E conste que o noso herdo musical na América non arraizou soamente nas terras de hispánico avoengo, pois aí está Domingo Ferreiro, O Gaiteiro de Texas, para corroboralo. Emprenderon a prospección os Luar Na Lubre co seu disco Saudade, seguiulles Carlos Núñez coa recentísima Alborada do Brasil e polo medio quedou esa interesante Descarga ao vivo que desbrozaba as corredoiras musicais comúns a galegos e cubanos. Aínda lembro aquel programa de Alalá no que se incidía na especial química existente entre escravos afro-cubanos e inmigrantes galegos na illa, pois ambos os dous representaban o máis marxinal, o máis afastado dos brillantes salóns da burguesía habanera: o barullo, a confusión, o tribal incluso. Estaría ben que o recordásemos de cando en vez.
En fin, non demoro máis en filosofías barateiras e doulle paso á música, que en casos coma este fala por si soa e explícase a si mesma. Déixovos un vídeo das Transatlantic Sessions no que o cantante Dan Tyminski comparte a súa febre cunha auténtica big band de músicos irlandeses e escoceses. Que gostedes!

Foliada / Seisiùn

2010-02-04T17:06:00.003Z

Ás veces bota un de falta non poder asistir con máis frecuencia na música galega a momentos tan esplendorosos e suxerentes coma este, que atopei como adoitan atoparse as pequenas grandes xoiais: do xeito máis puramente casual.
Talmente parece coma se a foliada do país e a seisiùn irlandesa se fundisen nunha aperta que soa sólida, consistente, posíbel. Coma se o estudio de gravación Casa de Tolos se convertese por un día na delegación galaica das impresionantes Transatlantic Sessions. Boto de falta experiencias coma esta na música galega, nos traballos dos músicos galegos. Frauta de madeira, concertina e violín, unha combinación que non é menos nosa nin menos representativa do noso que outras moitas máis ou menos vixentes no noso folque.
Que gostedes pois desta "Muiñeira de Vai e Vén" a cargo de Pancho Álvarez e dos xemelgos Castro (membros fundadores de Felpeyu). Case nada...

E irromperon escuros cabalos polas polas portas da Academia

2010-01-26T20:03:00.008Z

Habemus novo presidente da RAG. Nos últimos días, os diversos medios de comunicación fixéronse eco da noticia que xa levaba ben tempo a xestarse: Xosé Luís Méndez Ferrín toma o mando na vella casa da Rúa das Tabernas. Ese poeta de ferro e dinamita que só sabe habitar na permanente electricidade dos extremos, xa sexan os da literatura, os da política ou os da vida. Quizais sexa un síntoma de certa normalidade que unha persoa de ideoloxía tan marcada (e aceirada, mesmo) acceda á presidencia dunha institución coma a Real Academia Galega. E é para felicitarnos, pois non é normalidade o que abunda nestes días de maiorías silenciosas e cegueiras patolóxicas...

De sempre foi Ferrín un dos meus autores máis admirados, precisamente pola heterodoxia e o risco que asume en practicamente todas as súas obras. Xunto con Uxío Novoneyra e Álvaro Cunqueiro formou a miña triloxía, a tríada dos meus santos avogosos. Gardo como un pequeno tesouro o meu exemplar asinado de Con pólvora e magnolias, e endexamais esquecerei aqueles días de verán nos que o meu maxín se incendiou irreversibelmente con Bretaña, Esmeraldina e Estirpe. Como tampouco esquecerei aquel berro de guerra patentado por certo amigo mais eu no fastío dalgunha clase da facultade: Viva Ferrín, a muiñeira e o Teresa Herrera! Ogallá volvesen tempos idos...

Non é hoxe tempo o que me sobra, senón fame e cansazo, mais aínda así non quería deixar pasar máis días sen dedicarlle desde esta bitácora lamacenta unha cativísima homenaxe ao novo presidente. E fágoo a través dun poema que me deu moito que pensar ao longo dos anos, uns versos a partir dos cales fun construíndo particulares e moi persoais mitoloxías. Nel emerxe o curro de Morgadáns como unha entidade mítica que resume e libera todo canto somos. Nel escóitase o barullo dos cabalos, carrexadores de almas e pervivencias. Ese barullo que (ao mellor) chega a lembrarnos o desas hostes que a semana pasada invadiron Santiago de Compostela a golpe de lingua e (por que non?) dinamita.

Que gostedes pois e deica pronto.

- O CURRO DE MORGADÁNS -

Homes e sombras que regresan corren a
as greas contra o circuito final das certidumes.
Noto que o meu cabalo colludo
vai abrir nas illargas
asas negras de frémito e loucura.
Os pitos de ouro coa súa galiña
espreitan desde o too a cerimonia.
Cheira a sempre.

Oh cabalo cativo,
torga ruin, can de palleiro,
espello no que se mira a nosa caste!

Por millentos anos este estrondo de cascos
nas cortes vellas da lembranza...
Será cecais o curro
todo o que desa Patria sobreviva no mundo?

Auga e frauta

2010-01-24T13:29:00.004Z

Como din ás veces o amigo Vítor, "música ensin pallabres. Nun faen falta".
Pois iso, non fai falta comentario ningún para desfrutar dest reel espido e potente co que nos obsequia Kevin Crawford, frautista (e moitas cousas máis!) do grupo irlandés Lúnasa. Un que toca coma os vellos, ou sexa, coma quen bebe auga e mastiga o pan das mañás.

Hardland

2010-01-23T22:54:00.004Z

Ás veces un encontra ben preto o rabioso oeste, o gaeltacht das borrascas e a saliva quente, os páramos das grandes pozas e das casas deslousadas. O lar da invernía. E non estamos na Escocia, aínda que non nos estrañaría ver deambular a Martyn Bennett por estas paraxes ás que só lles falta o silencio da turba. Estamos ben preto da casa e, ao mesmo tempo, moi moi preto desas illas ás que pertencemos...

Botando a andar

2010-01-12T00:09:00.006Z

Pasou hoxe un home con tantos fuciños como días ten o ano, adoitaba dicirme miña avoa a mañá do primeiro de xaneiro. Miña nai erguía as arandelas da cociña de leña e ao velas inzadas de milleiros de pequenas faíscas, sentenciaba: Aínda queda moito inverno!
Pois é, comeza o ano. Reinícianse as inercias e reactívanse as rutinas. Aínda que había tempo que o ano non arrincaba con tanta novidade e con tantos cambios. Agardan por min terras meridionais, alén de ríos e montes aos que apenas lles coñezo outra cousa có nome. E avecíñanse meses de bastante traballiño e quizais algún que outro apuro que sobrelevar. Así que non vos estrañedes se estas leiriñas quedan algo a monte durante un tempiño (que espero sexa o máis breve posíbel), e perdón pola recua innecesaria de diminutivos.
Mais unha cousa non quita a outra, e os bos costumes hai que mantelos, así que nesta entrada de ano quero transmitirvos (aínda que sexa cun algo de demora) os meus mellores anos para este 2010 tan redondo como xacobeo (ben que se han ocupar de lembrárnolo ao longo destes 365 días). Mellores desexos e, por suposto, boa música. Como por exemplo este tema de Xosé Manuel Budiño intitulado "Xogo Tolo" e pertencente ao seu (por agora) penúltimo disco Zume de Terra. Sempre me fascinou esta música obsesiva e delirante na que a voz de Suso de Vilardemouros (en gravación incluída por Mercedes Peón en Raiceiras) contorsiónase até ser parte, raíz e toro dun verdadeiro delirio dance. Como exclamou o escocés Hamish Henderson despois de escoitar Grit, de Martyn Bennett: "What a brave new music!"
Por certo, a cantiga interpretada por Suso de Vilardemouros en forma de asturianada contén unha máxima que ben puidera guiarnos neste ano que bota a andar:

Cantai e bailai, meniñas,
i-alegrai o mundo enteiro,
que os que non cantan nin bailan
son os que morren primeiro.

Bo Nadal (desde a quentura da palloza)

2009-12-22T21:04:00.005Z

Chegadas estas datas, e para ser fiel a un costume que a ninguén fai dano, non podo menos que felicitarvos o Nadal, este tempo de luces e enchentes que vai recuperando de vagariño e un tanto paradoxalmente o seu primitivo sentido pagán de fartura, exceso e derrama.
Como ando algo apurado e as cousas feitas á carreira saen como saen, déixovos a xeito de felicitación este vídeo no que podedes escoitar un dos guilandos asturianos máis fermosos (e desconcertantes) que coñezo. Trátase de "Ñon hai tal andar", un canto de Nadal recollido polo noso amigo "Ambás" nas comarcas máis orientais e máis occidentais do país veciño, e que aquí versiona co seu grupo Tuenda nun auténtico prodixio de enerxía e emoción. A peza ten a súa popularidade, pois é a sintonía do programa Camín de cantares da TPA.
Para recuperarmos esoutro lado, arcaico e rural, destas festas que se nos botan enriba.

Ñon hai tal andar como andar a la una,
quién verá'l ñeñu na cuna
que ñació na nochi escura en Belén en un portal.
Ñon hai tal andar como buscar a Cristo,
ñon hai tal andar como a Cristo buscar.

Ñon hai tal andar como andar a les dos,
quién verá'l ñeñu de Dios
derramar sangre por nós, sangre vieno a derramar.
Ñon hai tal andar como buscar a Cristo,
ñon hai tal andar como a Cristo buscar.

Ñon hai tal andar como andar a les tres,
quién verá a San Andrés
con sos corderinos tres ñavegando pela mar.
Ñon hai tal andar como buscar a Cristo,
ñon hai tal andar como a Cristo buscar.

Ñon hai tal andar como andar a les cuatro,
quién verá L'Espíritu y Santu
que nos cubre col so mantu y gloria nos tien de dar.
Ñon hai tal andar como buscar a Cristo,
ñon hai tal andar como a Cristo buscar.

Ñon hai tal andar como andar a les cinco,
quién verá'l h-iyu de Cristo
qu'anda per tierres d'Egito y ñon lu dexen parar.
Ñon hai tal andar como buscar a Cristo,
ñon hai tal andar como a Cristo buscar.

Ñon hai tal andar como andar a les seis,
quién verá a tola xente
del oriente al poniente en busca de Cristo andar.
Ñon hai tal andar como buscar a Cristo,
ñon hai tal andar como a Cristo buscar.

Ñon hai tal andar como andar a les siete,
quién verá La Madalena
cubierta con so melena ñavegando pela mar.
Ñon hai tal andar como buscar a Cristo,
ñon hai tal andar como a Cristo buscar.

Ñon hai tal andar como andar a les ocho,
quién verá a San Ambrosio
con sos barbes de raposu, trae acá con que les untar.
Ñon hai tal andar como buscar a Cristo,
ñon hai tal andar como a Cristo buscar.

Aire do Cruceiro

2009-12-13T16:43:00.004Z

Mercedes Peón tiña o pelo longo e Budiño curto. O mundo ao revés. Claro que temos que remontarnos 10 anos atrás no río do tempo para rescatar tan insólita instantánea.
O vídeo pertence a un concerto que ofreceu o gaiteiro de Moaña en Radio 3 no ano 1999, acompañado da que por aquel entón era a súa banda e que uns aniños despois sería o xerme de Laio, quizais o grupo máis arriscado e innovador que deu a nosa música nos últimos lustros. O tema, que ten como vehículo a voz borrascosa e radical de Mercedes Peón, intitúlase "Aire do Cruceiro" e estaba incluído en Paralaia, primeiro álbume de Budiño. Un traballiño que sempre cómpre revisitar, polo que ten de representativo dunha época na que emerxían moitas e boas ideas no panorama da nosa música.
Que gostedes!

Maeloc na néboa de Lugo

2009-12-12T13:21:00.004Z

A semana pasada, Milladoiro ofreceu un concerto no Auditorio Gustavo Freire de Lugo, dentro da xira "Desde Maeloc" coa que conmemoran o seu trixésimo aniversario como grupo. É moi raro -seguramente imposíbel- que os Milladoiro defrauden nunha actuación, e nesta ocasión non só non o fixeron, senón que obsequiaron o público cunha verdadeira fervenza de música artesanal, directa e co sabor que lle conceden ás melodías os moitos anos de maceración e complicidade. Complicidade entre eles mesmos, mais tamén co público e coa tradición musical do país. O certo é que mesmo Harry C. (violín) e Manú Conde (guitarras, bouzouki), as incorporacións máis "recentes" e xuvenís da banda, parecen levar 30 anos tocando ao carón de Antón Seoane, de Xosé Ferreirós ou de Nando Casal, e aínda así non deixan de facer achegas de matizan e revitalizan a sonoridade do grupo, sen por iso restarlle nin unha migalla da súa personalidade. Simbioses deste tipo son moi poucos os que poden facelas.
Foi unha noite inesquecíbel, polo recordo a antigos compoñentes da banda que non puideron estar presentes na ocasión (os violinistas Laura Quintillán e Michel Canadá), mais tamén pola participación doutros que si asistiron (os harpistas Rodrigo Romaní e Roi Casal, verdadeiro triunfador da noite... eu ben me entendo). Especial tamén polas dotes humorísticas que exhibiron sobre o escenario Xosé Ferreirós e Antón Seoane (que para min sempre fora "o señor serio" de Milladoiro, mais que gasta unha retranca perena!), e que tiveron como vítima a un silencioso e paciente X. Antón Méndez (o outro "señor serio" de Milladoiro). E especial, en definitiva, polas lembranzas ligadas á cidade de Lugo de varios dos integrantes do grupo e polas máis de dúas horas (dise axiña!) de música que foron emerxendo do escenario, mesmamente coma Maeloc entre a néboa.
Déixovos dous vídeos do concerto, unha pequena mostra da enerxía que alí puidemos respirar. No primeiro, Milladoiro interpretan a Polka de Vilagarcía (moi coñecida sobre todo a raíz da versión que dela fixeran Carlos Núñez e The Chieftains no disco Santiago) e o Pasacorredoiras do Condado. O seguinte vídeo comeza cos acordes litorais e melancólicos de "Ila vai ó mar" e remata coa alegre Danza de Cariño, temas ambos os dous pertencentes a aquel primeiro A Galicia de Maeloc cuxo recordo lle dá nome á xira conmemorativa. Dous anacos, en fin, desa banda sonora que tranquila e teimudamente foron compoñendo os Milladoiro ao longo destas 30 invernías. D'oxe noutras tantas...

Eran outros tempos na lubre...

2009-12-02T22:20:00.008Z

Velaquí unha pequena xoia para frikis do folque galaico. Neste vídeo temos os Luar Na Lubre na remota data de 1990, presentando o seu por entón último traballo, Beira Atlántica, no mítico Arestora da TVG. A peza, que chegou a acadar certa popularidade, intitúlase "Cantiga de berce" e combina un tema tradicional coa letra dun poema de Celso Emilio Ferreiro.
Certamente eran outros tempos, e nótase xa non só na sonoridade do grupo (que desde aquela época foi adquirindo graos maiores de complexidade... quizais non sempre para ben, mais ese é outro cantar), senón tamén na propia estética dos seus compoñentes, algún deles case irrecoñecíbel hoxe en día. Na miña opinión, o que mellor resistiu o paso do tempo (e de que xeito!) foi o frautista Xan Cerqueiro. Por certo, alguén sabe que foi da cantante Ana Espinosa, primeira vocalista da banda? En fin, déixovos con este momento "folque dos 80" que sempre resulta grato para nostálxicos, curiosos e xentes desa calaña na cal (evidentemente) non dubido en me incluír.

Santo André de Lonxe

2009-11-30T10:31:00.005Z

Bendito mes, que comeza con Santos e acaba con San Andrés.
Hoxe consúmese entre frío e choiva o mes de Defuntos, cuxo día cabeiro está consagrado á celebración do Santo André de Teixido. Hai moitos séculos seica era Santiago Apóstolo o santo celebrado en tan simbólica xornada. Ben coñecida é a rivalidade latente durante moito tempo entre estes dous patróns e os seus respectivos santuarios. Algo tería que ver niso que o de Santo André sexa o verdadeiro santuario nacional galego, a romaría por antonomasia para os nosos paisanos, tal e como o é para os bretóns a de San Ronan de Locronan, tan parella e similar en moitos aspectos á do noso Santo André. Santiago, como Santo Adrián, teñen un trasfondo de paganismo celto-atlántico moi evidente a pouco que se foce nas súas respectivas mitoloxías. Mais ambos os dous representan, no fondo e na forma, a superposición de ritos e costumes novos, a xerarquización das crenzas. No Santo André de Lonxe, lugar sagrado de sempre como rezan os documentos altomedievais, a arteria pagá latexa a flor de pel, percíbese a súa presenza sen necesidade de esforzo intelectual ningún: rituais de adiviñación, comunidade da morte e da fecundidade (Meu santiño Santo André / eu como foi non o sei / fomos dous e viñemos tres), carácter fisterrán, embarcadeiro das almas, barcas de pedra nas que chegan os santos procedentes das Illas do Oeste, herba de namorar, milladoiros, zoomorfización das ánimas, cabalos bravos que se cadra son defuntos, tremor relixioso que nos asalta mentres ascendemos a Serra da Capelada. No tellado da igrexa do Santo André remata o Camiño das Estrelas dos pitagóricos, recreado como Camiño de Santiago polos cristiáns. O Santo André representa pois a integración, o eclecticismo, a mestura, a pervivencia tranquila dos xeitos e das cousas, ese Deus é bo e o Demo non é malo tan plasticamente representado na Pedra da Serpe de Gondomil. A ninguén debe sorprenderlle por tanto a forte pervivencia e enraizamento do Santo André no ser antropolóxico galego.

Hoxe mesmo, recuas e recuas de romeiros anegarán aquel promontorio debruzado sobre o mar inmenso, e farano con coidado de non pisar formiga nin verme, e algún deles (ou algunha delas) mesmo guindará migallas de pan na fonte santa para saber do seu porvir, ou mercarán os senandreses de pan pintado con forma de barca, de man, de flor e de santiño. Como di o poema de Ferrín "O curro de Morgadáns", cheira a sempre. Quizais a Teoría da Continuidade, no fin de contas, non sexa máis ca isto.
Como servidor non poderá transfigurarse hoxe en romeiro e retrotraerse milleiros e milleiros de anos no tempo, terei que me conformar con esta pequena homenaxe que quere ser tamén quizais acto ritual, relixioso ao seu xeito. Trátase de "Romeiro ao Lonxe", a coñecida peza na que os Luar Na Lubre revisitan unha melodía de Simon & Garfunkel (a famosísima "Scarborough Fair") póndolle unha letra de Xulián Cuba referida precisamente aos grandes mitos que poboan o Santo André de Teixido. Sen dúbida unha das cancións que incluiría na banda sonora da miña vida, e unha das máis logradas do grupo, que de feito volveu gravala en directo no seu recente traballo "Ao Vivo", desta vez coa voz de Diana Navarro.

Unha de toponimia monástica e penedosa: San Xulián de Moraime

2009-11-28T08:45:00.019Z

San Xulián ou San Xián de Moraime é unha parroquia do termo municipal de Muxía, na comarca de Fisterra e no corazón vivo do antigo territorio (e moderno arciprestado) de Nemancos. En Moraime atopamos ademais unha igrexa parroquial que en tempos foi un mosteiro da orde bieita, o único cenobio de certa relevancia que chegou a existir no ámbito territorial da Costa da Morte e do que nin tan sequera se coñece con exactitude a súa data de fundación, se ben esta debeu ter lugar nos derradeiros anos do século XI. O antigo mosteiro de Moraime, situado iuxta crepidinem maris tal e como din os fermosos documentos fundacionais, chegou a ser refuxio de Afonso VII, o famoso imperator Hispaniarum que primeiro foi rei de Galiza grazas ao impagábel apoio dos Trabas, caste de bergantiñán avoengo como é ben sabido. E, segundo afirmaba xa no s. XVII o arcebispo compostelán Jerónimo del Hoyo, foi a comunidade monástica asentada en Moraime a que motivou a aparición do topónimo Muxía, teoría que me parece máis ben exercicio de re-etimoloxización dun topónimo que moi posibelmente afunda as súas raigañas en solos bastante máis distantes e moito máis resistentes tamén ao aveño do estudoso.

Sexa como for, o certo é que Moraime, como paisaxe, constitúe desde hai tempo un dos meus enclaves predilectos. Porén, o seu nome sempre me pareceu unha incógnita sobre a que teño reflexionado unha chea de veces, até chegar a certas conclusións seguramente moi discutíbeis. Aínda que nos últimos anos veño orientando os meus intereses cara ao eido da toponimia, tede por certo que non estou en disposición de formular hipóteses dotadas da fiabilidade coa que si traballan en cambio outros amigos do blogomillo, como Cossue, que de seguro podería brindarnos palabras máis doadas e certeiras sobre o tema que vou tratar.

Moraime, logo. Digamos antes de nada que o topónimo aparece nos documentos medievais que consultamos como Moriame (s.d.), Moyrame (1220), Moyramia (s.d.), Sam Giao de Moyrame (1334) e Sancto Iuliano de Mouramia (1239), todas estas formas procedentes do Tombo de Toxos Outos. Obviamente, as mencións multiplícanse noutras fontes documentais, e tamén o fan as variantes gráficas e formais: na colección documental do propio mosteiro de San Xulián de Moraime temos formas como:

Moriame (1095, 1118, 1119)
Mouramea (1403)
Moyrama (1361)
sancti Iuliane de Moyrame (1238)
sancti Iuliani de Moyrame (1175)
sancto Iuliano de Moriame (c. 1118)
Sancto Iuliano de Moriame (c. 1118)
Moyrame (1232, 1366, 1380)
Sant Julian de Moyrame (1380, 1401)
sant Giao de Moyrame (1363)
Sant Julian de Morayme (1335)

O arcebispo Jerónimo del Hoyo, cando dá noticia do cenobio nas súas Memorias del Arzobispado de Santiago (1607) utiliza as variantes Moirame e Moraime con certa de xeito relativamente indistinto.
Que se deduce desta selva de testemuños documentais? Pois que a forma máis antiga e a que seguramente debamos tomar como punto de partida para explicar a etimoloxía do topónimo é Moriame. A forma Moyrame, a máis empregada ao longo da Idade Media e que aínda ten vitalidade segundo vemos até ben entrado o s. XVII, é o resultado romance esperábel a partir da metátese do [i], como en uěrsōrĭa > vasoira, cŏrĭŭ > coiro e outros moitos casos análogos. De feito, aínda no s. XVIII, o padre Sarmiento (forxador sen sabelo da moderna filoloxía galega) fai unha consideración moi interesante a respecto do dobrete Moyrame / Moraime cando di:

San Giao o Julian de Morayme. Antes fue Monasterio, y se llamaba, según ví y leí, Mourame o Mouramea de Moirame y aún hoy se llama así entre los páparos.

Ou sexa, que a denominación tradicional Moyrame seguía viva na fala popular, mentres que a forma innovadora Moraime, imposíbel de explicar como alteración espontánea a partir do estadio representado por Moyrame, debeu xurdir moi probabelmente como refacción erudita da forma patrimonial. Supoñemos que nesa modificación tivo que influír en maior ou menor grao a afinidade formal co substantivo moraima / almoraima, rexistrado como topónimo no ámbito castelán (máis concretamente andaluz) e que significaba 'conxunto de mouros, raza dos mouros'.
Moi ben, e como interpretar a forma Moriame desde o punto de vista semántico-etimolóxico? Persoalmente creo que hai que partir do radical prelatino *mor- / *mur- 'monte, elevación rochosa', 'cor parda, escura', ao que os investigadores adoitan remitir formacións léxicas como o galego morea 'montón, acumulación de cousas', morouzo 'morea de pedras', morouza 'acumulación de pedras miúdas nunha parte dun terreo dedicado a cultivo', morreira 'idem' e morraceira 'terra que sobresae no medio dun río ou regato'; portugués morouço 'monte pequeno' e marra 'valo, marco, linde', castelán morro 'promontorio, elevación', berciano morueco / merueco 'morea de seixos' ou euskera marra 'marco, estrema', entre outros moitos máis ou menos discutíbeis. Isto emparentaría o noso topónimo con outros ben coñecidos do territorio galego (e non só), como O Morrazo, Morrazón, Morreiras, Morouzo / Morouzos, Moraña ou O Moroso, entre outros. E foi por tanto con base nese radical *mor- / *mur- que debeu crearse un derivado *moriăma, co sufixo átono -ămo, de valor superlativo ou intensivo, o mesmo que temos sen ir máis lonxe no latín minimus, infimus, decimus ou postumus, en topónimos como os galegos Édramo, Visma e Sísamo ou en verdadeiras reliquias lexicais doutros tempos mais que alentan aínda na lingua dos galegofalantes de hoxe, como páramo ou árgoma, por exemplo. A forma *moriăma, xa que logo, estaría a facer referencia a unha obviedade que calquera que visite o lugar pode verificar cos seus propios ollos: a natureza rochosa do promontorio ou elevación do terreo no que se asenta tanto o que foi antigamente mosteiro de San Xulián como o núcleo poboacional desenvolvido ao seu redor.

Agora ben, variantes como Mourame ou Mouramia, coñecidas nos textos latinos, colócannos perante unha reinterpretación do topónimo mediante a cal se asociou co derivado mouramia 'caste dos mouros', 'conxunto de mouros', seguramente aplicado nun comezo con valor despectivo tal e como acontece con outras denominacións etno-relixiosas posteriormente toponimizadas. De feito, non moi lonxe de Moraime e sen saírmos do concello de Muxía temos un lugar chamado Sinagoga (un xeito delicado mais contundente de chamarlles "xudeus" aos seus habitantes), e non debemos esquecer o topónimo ourensán A Mezquita, que Gonzalo Navaza explica a partir de motivacións ben semellantes, as mesmas que latexaban con toda seguridade en formas toponímicas como Lusquiños, Mudelos, Nugallás / Nogalláns ou Mintiráns, todas eles transparentes... Quizais demasiado para os coitados dos paisanos que habitan estoicamente os lugares bautizados con tan senlleiras nomenclaturas...

O pentagrama do ferreiro

2009-11-26T18:13:00.011Z

Goibniu (Saint Gobrien para os bretóns de hogano), Govannon, Will O'The Wisp, Hefestos. Os ferreiros sempre foron obxecto de máxicos rumores en todas as culturas, por seren coñecedores dos úteros da terra e do prodixio da metalurxia. Na súa obsesión por darlle forma ao metal incendiado entroncan ademais cun tipo de loucura que adoitamos chamar poesía. Sabía ben disto todo Amaury Home Santo (abanqueiro imposíbel) cando abandonou a súa hoste para unirse á dos mineiros, pois intuía un certo pálpito sagrado no seu fozar e fender de rochas. Cando eu mesmo tiven a oportunidade de adentrarme a centos de metros baixo terra nas minas de cinabrio de Almadén, en terras manchegas, puiden comprender moitos parágrafos dese sentimento que nos conecta de certo coas mitoloxías primeiras.
Son seres máxicos os ferreiros, e non é para menos. Eles dotan o labrego do arado co que creará o suco do que agromará o vexetal, ou digamos alimento, a abundancia boa e gorentosa que algún día ha ferver con estrépito no pote familiar. Sen ferreiro non habería fouciño co que rozar e facer leira do que noutrora era silva fera e toxo arnal. Por iso debeu ser un intre case iniciático aquel no que o ferreiro agarrou aquela lingua de metal e a fixo resoar unha e outra vez contra os seus dentes. Debeulle soar gozosamente deforme a melodía que pouco a pouco foi anegando a mesta penumbra da forxa, baixo o ruído do mazo e o crepitar incesante das charetas. Á lingua de metal chamoulle birimbao, trompa, harpa do xudeu e outros centos de nomes máis. Nas fronteiras orientais do noso reino aínda hai xente que reproduce aquel movemento primixenio do ferreiro e fan resoar nos seus dentes pentagramas estraños que aínda teñen o recendo á mina.

O vídeo pertence ao I Encontro de Tocadores de Trompa, celebrado na Fonsagrada o pasado mes de xuño. Os músicos son Xulio Varela (Luar Na Lubre) na trompa, Fernando Vila (Iriadona) no bodhran e Alberto Carbonell (Os Dous de Sempre) no acordeón. Cousa bonita,

30 anos de Milladoiro

2009-11-20T11:56:00.000Z

Descubrinos alá polo ano 1997, cando a TVG emitiu un concerto seu desde Lugo. O concerto, chamado "O Son dos Celtas", estaba incluído dentro daquela pachangada descomunal dos mellores tempos do fraguismo, aquel Galicia Terra Única faraónico e inexplicábel que todos lembraredes. Mais o concerto foi antolóxico. Susana Seivane, Leilía e Liam O'Flynn pasaron por aquel escenario na Praza de Santa María. Desde aquel día, Milladoiro erixíronse como o meu grupo de referencia. Atrás deles veu a descuberta doutros moitos: Carlos Núñez, Luar Na Lubre... Mais eles foron os primeiros.
Non esaxero se digo que son os vellos chefes deste mundiño da música celta feita en e desde Galiza. Até que eles apareceron, o panorama da nosa música nacional era un ermo, unha paisaxe en ruínas colonizada por ideoloxías totalitarias que tiñan como tope das nosas aspiracións culturais o folclorismo estúpido de gaita e pandeireta. Chegou Milladoiro e abriu as ventás para que entrasen aires frescos, galernas enteiras, borrascas setentrionais que nos abriron os ollos ao que eramos e ao que posuïamos. Os cantares de cego, os alalás dos arrieiros atravesados de camiño e pousada, as vellas muiñeiras clandestinas, o incendio musical que levaba décadas illado nos recordos dos máis vellos emerxeu de novo. E fíxoo revestido de whistle, de violín, de bouzouki. A música que naceu sendo rural non deixou de selo, mais redescubriuse como un discurso preñado de modernidade. Ese foi, penso eu, o grande mérito de Milladoiro. Dignificar o que mesmo moitos dos nosos intelectuais consideraban daquela como cousa rancia, obsoleta, un divertimento de coros e danzas. Os membros fundacionais de aínda lembran a posición de segundóns que ocupaban nun principio con respecto aos cantautores de Voces Ceibes. Afortunadamente, as perspectivas cambiaron, e hoxe ninguén discute que, por baixo da requintada estética dos Milladoiro, latexa un enorme compromiso ético. Quizais por iso non nos sorprendeu ver a Nando Casal, gaiteiro do grupo, tocando no palco da Quintana o día da manifestación a prol da lingua galega. Tampouco se esperaba menos de quen xa é seguramente unha parte orgánica da nosa cultura de país.
Os Milladoiro fan 30 anos, tantos como pasaron desde aquel primeiro concerto no Colexio dos Salesianos da Cruña. Como hai que celebralo con xeito, a banda faino por partida dobre: por un lado, saca ao mercado o seu novo traballo, A Quinta das Lágrimas; e polo outro, encetan unha xira de concertos intitulada "Desde Maeloc..." e que os levará polas cidades de Lugo, Ourense, Vigo e A Cruña para rememorar os vellos temas, as vellas melodías daqueles primeiros discos cargados de galerna, de borrasca, de incendio.
Para achegar o noso pequeniño gran de area (e ir facendo boca) déixovos aquí este vídeo dunha actuación recente en Betanzos na que interpretan un set de temas tradicionais irlandeses, coa enerxía e contundencia que acostuman.

Semana nova, músicas novas

2009-11-16T23:41:00.000Z

Hoxe quero compartir convosco o son dunha das bandas asturianas que máis me prestan, malia descubrilos hai relativamente pouco. Trátase de DRD, e a súa combinación minimalista de frauta traveseira, violín e guitarra deixa un eco de forza e contundencia nos ouvidos, sempre matizadas por ese sentimentalismo case inevitábel que parece zumegar toda música chegada de alén Eo. Déixovos pois con este tema intitulado "Tremoria", un set de muñeres magnificamente interpretadas e que nos traen á boca o sabor e o ritmo das terras de Degaña. Un bo xeito (penso eu) de encetar semana nova.

13 de novembro

2009-11-15T13:37:00.000Z

Hai dous días (13 de novembro) cumpríronse sete anos. A barriga do monstro abriuse en canal, e todo o odio do mundo emerxeu das súas entrañas. Depositouse aquel odio nos coídos, nas calas, nos areais, nos baixíos, co ritmo pausado dunha agonía.
E velaí que as xentes daquel país que tantas outras agonías parecidas tiña vivido e sufrido botaron o paraugas ao lombo e sacaron as gorxas vociferantes ás rúas todas, aos camiños todos, desde Ribadeo a Tui. Nunca Máis. Vellas proclamas para vellos degoiros. As xentes daquel país que era todo beiramar mergullaron as mans naquel odio espeso e desacougante e arrincárono pouco e pouco, cunha violencia xorda, con algo de insurrección nonnata, quizais. Unha tensión de séculos acumulada nos nervios, nas vértebras, nos ollos. Alguén dixo que, ante a inactividade do Estado, aparecera a Nación. Por fin. Unha nación con ADN de chapapote, condenada a non aprender dos erros, mais que non repara en alentos á hora de escenificar grandiosos actos de heroísmo. Nunca Máis. Muxía, zona cero. Vulnerabilidade infinita.
As manifestacións, a solidariedade, os poemas, a rabia. Vai para sete anos, e aínda é hoxe o día que todo aquilo nos proe nos ollos cada vez que nos vén á memoria. Mais nin por iso queremos deixar de traelo á memoria. Chamémoslle ritual, ritual necesario. Para non rebaixar nin un milímetro esa tensión de séculos que nos mantén alerta.
E que a memoria se acompase desta vez cos ritmos que os Luar Na Lubre recolleron na Costa da Morte e cos que nos obsequian neste tema ao vivo. Pois quizais nada hai máis contundente e feroz cá música cando se trata de coser para sempre a barriga do monstro.